Chính sách mới về đất đai - nhà ở hiệu lực tháng 10/2026

1. Bị cáo vi phạm pháp luật về đất đai có thể được miễn trách nhiệm hình sự ngay tại phiên tòa

Theo Điều 3 Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP:

Điều 3. Về miễn trách nhiệm hình sự

Tại phiên tòa, nếu xét thấy bị cáo có đủ căn cứ quy định tại Điều 5 và Điều 7 của Nghị quyết số 29/2026/QH16 thì Hội đồng xét xử xem xét, quyết định miễn trách nhiệm hình sự đối với bị cáo.

Theo đó, trường hợp hành vi vi phạm không gây thất thoát, lãng phí tài sản nhà nước, người vi phạm phải đáp ứng đầy đủ các điều kiện:

• Không tham nhũng;

• Thực hiện hành vi vì mục đích phát triển kinh tế - xã hội hoặc bảo đảm quốc phòng, an ninh;

• Dự án, công trình đã hoàn thành và mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội cho địa phương, đất nước;

• Không có khiếu nại, tố cáo hoặc các khiếu nại, tố cáo liên quan đã được giải quyết dứt điểm theo quy định.

Trường hợp hành vi vi phạm có gây thất thoát, lãng phí tài sản nhà nước, người vi phạm phải đáp ứng các điều kiện nêu trên và đã khắc phục toàn bộ hậu quả.

Để xem xét miễn trách nhiệm hình sự, Tòa án căn cứ vào các tài liệu xác định vụ án, vụ việc vi phạm pháp luật về đất đai nhưng không tham nhũng xảy ra trước ngày 01/8/2024; tài liệu xác định hành vi có gây thất thoát, lãng phí tài sản nhà nước hay không; hậu quả thiệt hại cụ thể; hiệu quả kinh tế - xã hội của dự án, công trình và mức độ khắc phục hậu quả.

Như vậy, từ ngày 15/10/2026, Hội đồng xét xử có thể xem xét, quyết định miễn trách nhiệm hình sự ngay tại phiên tòa đối với bị cáo vi phạm pháp luật về đất đai nếu có đủ căn cứ theo Nghị quyết 29/2026/QH16 và Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP.

2. Bị cáo có thể được hoãn phiên tòa tối đa 30 ngày để khắc phục hậu quả vi phạm đất đai

Theo Điều 6 Nghị quyết 29/2026/QH16, cơ quan có thẩm quyền tiến hành tố tụng xem xét tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự để tổ chức, cá nhân khắc phục hậu quả nếu đáp ứng các điều kiện:

• Có hành vi vi phạm nhưng vì mục đích phát triển kinh tế - xã hội, vì mục đích bảo đảm quốc phòng, an ninh;

• Có gây thất thoát, lãng phí tài sản nhà nước nhưng không tham nhũng;

• Dự án, công trình đang thực hiện, chưa hoàn thành, chưa khắc phục được hậu quả do nguyên nhân khách quan nhưng vẫn có khả năng, phương án, điều kiện để khắc phục, mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội cho địa phương, đất nước.

Theo điểm b khoản 1 Điều 5 Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP:

Điều 5. Về tạm đình chỉ vụ án, tạm đình chỉ vụ án đối với bị can, bị cáo hoặc hoãn phiên tòa

1. Trường hợp bị can, bị cáo có đủ căn cứ quy định tại Điều 6 của Nghị quyết số 29/2026/QH16, tùy thuộc vào giai đoạn xét xử, Tòa án xem xét, quyết định như sau:

…

b) Tại phiên tòa, căn cứ khả năng khắc phục hậu quả thiệt hại và đề nghị của bị cáo, Hội đồng xét xử xem xét ra một trong các quyết định sau đây:

b1) Hoãn phiên tòa trong thời hạn không quá 30 ngày kể từ ngày ra quyết định hoãn phiên tòa nếu có căn cứ xác định trong thời hạn này mà bị cáo, tổ chức, cá nhân liên quan khắc phục được hậu quả thiệt hại;

b2) Tạm đình chỉ vụ án, tạm đình chỉ vụ án đối với bị cáo nếu xét thấy bị cáo, tổ chức, cá nhân liên quan không có khả năng khắc phục được hậu quả thiệt hại trong thời hạn hướng dẫn tại b1 điểm b khoản 1 Điều này.

…

Theo đó, tại phiên tòa, nếu có căn cứ xác định bị cáo hoặc tổ chức, cá nhân liên quan có thể khắc phục hậu quả trong thời hạn 30 ngày, Hội đồng xét xử có thể quyết định hoãn phiên tòa.

Trường hợp không có khả năng khắc phục hậu quả trong thời hạn này, Hội đồng xét xử có thể quyết định tạm đình chỉ vụ án hoặc tạm đình chỉ vụ án đối với bị cáo.

Như vậy, từ ngày 15/10/2026, bị cáo trong vụ án vi phạm pháp luật về đất đai có thể được hoãn phiên tòa tối đa 30 ngày để khắc phục hậu quả nếu đáp ứng điều kiện theo quy định.

3. Khắc phục trên 3/4 thiệt hại do vi phạm đất đai, bị cáo có thể được giảm tối đa 4/5 mức hình phạt

Theo khoản 5 Điều 5 Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP, trường hợp bị cáo, tổ chức, cá nhân liên quan không khắc phục được toàn bộ hậu quả thiệt hại thì căn cứ vào hiệu quả kinh tế - xã hội cho địa phương, đất nước và mức độ khắc phục hậu quả thiệt hại tại thời điểm xét xử, Tòa án xem xét giảm mức hình phạt tương ứng.

Cụ thể:

• Khắc phục đến một phần tư hậu quả thiệt hại thì có thể được giảm tối đa đến một phần tư mức hình phạt;

• Khắc phục từ trên một phần tư đến một phần hai hậu quả thiệt hại thì có thể được giảm tối đa đến một phần hai mức hình phạt;

• Khắc phục từ trên một phần hai đến ba phần tư hậu quả thiệt hại thì có thể được giảm tối đa đến hai phần ba mức hình phạt;

• Khắc phục từ trên ba phần tư đến dưới toàn bộ hậu quả thiệt hại thì có thể được giảm tối đa đến bốn phần năm mức hình phạt.

Việc giảm hình phạt được xem xét dựa trên tỷ lệ khắc phục hậu quả thực tế tại thời điểm xét xử và hiệu quả kinh tế - xã hội mà dự án, công trình mang lại.

Như vậy, từ ngày 15/10/2026, trường hợp đã khắc phục trên 3/4 nhưng chưa khắc phục toàn bộ hậu quả thiệt hại, bị cáo vi phạm pháp luật về đất đai có thể được Tòa án xem xét giảm tối đa đến 4/5 mức hình phạt.

4. Không áp dụng hoãn phiên tòa, tạm đình chỉ vụ án đối với dự án, công trình đã hoàn thành nhưng chưa khắc phục hậu quả

Theo khoản 1 và khoản 2 Điều 6 Nghị quyết 29/2026/QH16, cơ chế tạm hoãn truy cứu trách nhiệm hình sự được áp dụng đối với trường hợp dự án, công trình đang thực hiện, chưa hoàn thành, chưa khắc phục được hậu quả do nguyên nhân khách quan nhưng vẫn có khả năng, phương án, điều kiện để khắc phục.

Theo khoản 2 Điều 2 Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP:

2. Trường hợp vụ việc thuộc khoản 1 và khoản 2 Điều 6 Nghị quyết số 29/2026/QH16 mà dự án, công trình đã hoàn thành nhưng chưa khắc phục hậu quả thiệt hại thì Tòa án không áp dụng các biện pháp tạm đình chỉ vụ án, tạm đình chỉ vụ án đối với bị can, bị cáo, hoãn phiên tòa, hoãn chấp hành hình phạt, tạm đình chỉ chấp hành án phạt tù mà tiếp tục giải quyết, xét xử, thi hành án theo quy định của pháp luật.

Như vậy, Nghị quyết 04/2026/NQ-HĐTP xác định rõ trường hợp dự án, công trình đã hoàn thành nhưng chưa khắc phục hậu quả thì không được áp dụng cơ chế hoãn phiên tòa, tạm đình chỉ mà tiếp tục giải quyết, xét xử và thi hành án theo quy định.