10+ điểm mới của Luật Thủ đô 2026

1. Mở rộng nguyên tắc áp dụng pháp luật

Theo khoản 1 Điều 5 Luật Thủ đô 2026, nguyên tắc chung vẫn là trường hợp có quy định khác nhau giữa Luật Thủ đô và luật, nghị quyết khác của Quốc hội thì áp dụng Luật Thủ đô.

Tuy nhiên, điểm mới quan trọng là bổ sung khoản 3 Điều 5, theo đó trong trường hợp văn bản quy phạm pháp luật của cơ quan nhà nước ở trung ương ban hành sau có quy định cơ chế, chính sách ưu đãi hoặc thuận lợi hơn thì việc áp dụng do Hội đồng nhân dân Thành phố quyết định.

Quy định này được thể hiện rõ với nội dung “trường hợp… có quy định cơ chế, chính sách ưu đãi hoặc thuận lợi hơn… thì việc áp dụng do Hội đồng nhân dân Thành phố quyết định”.

So với Luật Thủ đô 2024  chỉ quy định nguyên tắc ưu tiên áp dụng Luật Thủ đô, đây là thay đổi mang tính bản chất, cho phép lựa chọn quy định có lợi hơn thay vì áp dụng cứng.

2. Bổ sung thẩm quyền điều chỉnh thủ tục hành chính

Theo khoản 2 Điều 8 Luật Thủ đô 2026, chính quyền Thành phố được ban hành văn bản quy phạm pháp luật để điều chỉnh trình tự, thủ tục, thẩm quyền giải quyết thủ tục hành chính đang được quy định tại văn bản của cơ quan trung ương.

Quy định này nhấn mạnh mục tiêu cải cách hành chính, tạo thuận lợi cho người dân và doanh nghiệp theo hướng đơn giản hóa thủ tục, nhưng đồng thời đặt ra giới hạn rất rõ là không được quy định thêm thành phần hồ sơ, không tăng thêm yêu cầu, điều kiện hoặc thời gian giải quyết.

Nội dung này thể hiện mức độ phân quyền sâu hơn so với Luật Thủ đô 2024 vốn chưa quy định cụ thể cơ chế điều chỉnh thủ tục hành chính theo hướng linh hoạt như vậy.

3. Siết chặt quy trình xây dựng văn bản quy phạm pháp luật

Khoản 3 Điều 8 đã quy định đầy đủ và chi tiết các bước bắt buộc trong quá trình xây dựng văn bản quy phạm pháp luật.

Theo đó, việc ban hành văn bản phải đánh giá sự cần thiết, xác định rõ mục tiêu chính sách, đánh giá tác động của chính sách, thực hiện tham vấn với các cơ quan trung ương, tổ chức, cá nhân có liên quan, đồng thời công khai dự thảo và nội dung tiếp thu, giải trình.

Đáng chú ý, dự thảo quy định rõ không áp dụng trình tự, thủ tục rút gọn, trừ trường hợp tạm ngưng hiệu lực hoặc bãi bỏ văn bản.

So với Luật Thủ đô 2024, đây là bước hoàn thiện đáng kể.

4. Lần đầu cho phép thí điểm chính sách khác luật

Theo khoản 1, khoản  Điều 9 Luật Thủ đô 2026, Thành phố được quyết định thí điểm cơ chế, chính sách mới khác với quy định của luật, nghị quyết của Quốc hội hoặc đối với những vấn đề pháp luật chưa quy định để áp dụng tại Hà Nội, nhưng không áp dụng đối với các lĩnh vực quốc phòng, an ninh, đối ngoại, tôn giáo và các vấn đề liên quan trực tiếp đến chủ quyền quốc gia.

Việc thí điểm phải bảo đảm phù hợp với Hiến pháp, không trái điều ước quốc tế; không hạn chế quyền con người, quyền công dân và quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân; bảo đảm môi trường đầu tư kinh doanh bình đẳng, minh bạch; không ảnh hưởng đến quốc phòng, an ninh, trật tự an toàn xã hội; không gây tác động xấu đến sức khỏe cộng đồng, đạo đức xã hội, thuần phong mỹ tục, chính sách đại đoàn kết dân tộc và tôn giáo; thời gian thí điểm tối đa 5 năm và có thể gia hạn thêm không quá 5 năm.

Đây là nội dung hoàn toàn mới so với Luật Thủ đô 2024.

5. Xác định rõ phạm vi thí điểm chính sách

Khoản 3 Điều 9 đã liệt kê cụ thể phạm vi thí điểm, chính sách bao gồm:

- Mô hình mới về tổ chức bộ máy các cấp chính quyền của Thành phố, mô  hình quản trị, kiến tạo tiên tiến, hiện đại; chế độ công vụ, công chức;  

- Mô hình kinh tế mới dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo,  chuyển đổi số, giáo dục, đào tạo, văn hóa, y tế và chăm sóc sức khỏe; 

- Mô hình nông nghiệp sinh thái, nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao,  nông nghiệp đô thị; 

- Mô hình quản lý đô thị, nông thôn, không gian và phát triển bền vững;  

- Phương thức khai thác, huy động, phân bổ và sử dụng hiệu quả nguồn lực  để phát triển và quản trị Thủ đô;  

- Giải pháp xử lý các vấn đề ảnh hưởng nghiêm trọng, trực tiếp đến chất  lượng sống của người dân hoặc sự phát triển kinh tế - xã hội của Thủ đô;

- Cơ chế, chính sách khác theo chỉ đạo của cấp có thẩm quyền. 

Luật Thủ đô 2024 chưa quy định chi tiết như vậy.

6. Bổ sung cơ chế thử nghiệm có kiểm soát

Điều 19 lần đầu tiên quy định cơ chế thử nghiệm có kiểm soát đối với công nghệ, mô hình kinh doanh, sản phẩm, dịch vụ mới.

Theo đó, Hội đồng nhân dân Thành phố quy định toàn bộ cơ chế thử nghiệm có kiểm soát, bao gồm tiêu chí, điều kiện, trình tự thủ tục; cơ chế hướng dẫn, kiểm soát và bảo vệ người tham gia; chính sách hỗ trợ, tài trợ, sử dụng nguồn lực công; đồng thời quy định ưu tiên đầu tư, mua sắm và phát triển thị trường đối với các dự án thử nghiệm hiệu quả.

Trên cơ sở đó, Ủy ban nhân dân Thành phố quyết định cho phép, điều chỉnh, tạm dừng hoặc chấm dứt thử nghiệm; ban hành quy chế cụ thể cho từng dự án và trong phạm vi thử nghiệm có thể cho phép tạm thời không áp dụng một số quy định pháp luật chưa phù hợp; đồng thời tổ chức hướng dẫn, kiểm soát, thông báo cho cơ quan liên quan và báo cáo kết quả để kiến nghị hoàn thiện pháp luật.

Việc thử nghiệm phải bảo đảm quốc phòng, an ninh, trật tự an toàn xã hội, lợi ích công cộng và quyền, lợi ích của người tham gia.

Đây là cơ chế sandbox chính thức mà Luật Thủ đô 2024 chưa đề cập.

7. Chuyển sang mô hình một quy hoạch tổng thể Thủ đô

Theo khoản 1 Điều 10 Luật Thủ đô 2026:

1. Trên địa bàn Thành phố chỉ lập một Quy hoạch tổng thể Thủ đô trên cơ sở  cụ thể hóa các nội dung quy hoạch cấp quốc gia, quy hoạch vùng, tích hợp, lồng  ghép và thay thế Quy hoạch Thủ đô, Quy hoạch chung Thủ đô. Quy hoạch tổng  thể Thủ đô có giá trị pháp lý như quy hoạch tỉnh và quy hoạch chung thành phố  theo quy định của pháp luật.

Như vậy, trên địa bàn Thành phố chỉ lập một Quy hoạch tổng thể Thủ đô, tích hợp, lồng ghép và thay thế các quy hoạch trước đây. Quy hoạch này có giá trị pháp lý tương đương quy hoạch tỉnh và quy hoạch chung thành phố.

So với Luật Thủ đô 2024, đây là thay đổi lớn nhằm giảm chồng chéo, nâng cao hiệu quả quản lý quy hoạch.

8. Bổ sung quy định về quản lý không gian đô thị đa tầng

Điều 11 Luật Thủ đô 2026 đã bổ sung quy định toàn diện về quản lý không gian ngầm, không gian tầm thấp và không gian tầm cao.

Theo đó, việc quản lý, khai thác và sử dụng không gian ngầm, không gian tầm thấp, tầm cao phải bảo đảm phù hợp điều kiện tự nhiên, an toàn trong suốt quá trình sử dụng; phù hợp Quy hoạch tổng thể Thủ đô; gắn với yêu cầu quốc phòng, an ninh, ưu tiên công trình lưỡng dụng; bảo tồn không gian văn hóa, di tích, cảnh quan môi trường và bảo đảm kết nối đồng bộ giữa các công trình, đồng thời khuyến khích đầu tư phát triển.

Các không gian này phải được quy hoạch, phân vùng chức năng để quản lý, khai thác hiệu quả. Hội đồng nhân dân Thành phố quy định về quy hoạch (lập, thẩm định, phê duyệt, điều chỉnh), giới hạn độ sâu sử dụng không gian ngầm không phải trả tiền, cơ chế sử dụng phần vượt giới hạn và nghĩa vụ tài chính, chính sách ưu đãi, hỗ trợ đầu tư và các khoản thu từ khai thác.

Ủy ban nhân dân Thành phố tổ chức ban hành biện pháp quản lý, khai thác, sử dụng và quản lý hạ tầng, công nghệ, phương tiện hoạt động trong các không gian này.

Nội dung này chưa được quy định đầy đủ trong Luật Thủ đô 2024.

9. Cho phép tăng mức xử phạt vi phạm hành chính

Theo điểm b khoản 1 Điều 14 Luật Thủ đô 2026, việc xử phạt vi phạm hành chính trên địa bàn Thành phố được thực hiện theo cơ chế đặc thù, trong đó Hội đồng nhân dân Thành phố được quy định chức danh và thẩm quyền xử phạt khác với quy định chung; đồng thời quyết định chính sách đầu tư nguồn lực nhằm bảo đảm quản lý nhà nước tập trung, thống nhất, hiệu quả trong các lĩnh vực như an toàn thực phẩm, trật tự đô thị.

Ngoài ra, Thành phố được quy định mức tiền phạt cao hơn nhưng tối đa không quá 2 lần mức phạt chung và thẩm quyền tương ứng do Chính phủ quy định đối với các vi phạm trong các lĩnh vực như văn hóa, quảng cáo, đất đai, xây dựng, phòng cháy chữa cháy, an toàn thực phẩm, giao thông đường bộ, bảo vệ môi trường, an ninh, trật tự và an toàn xã hội.

So với Luật Thủ đô 2024, đây là điểm mới nhằm tăng tính răn đe và hiệu quả quản lý đô thị.

10. Bổ sung biện pháp ngừng cung cấp điện, nước

Khoản 2 Điều 14 quy định cụ thể các trường hợp có thể bị ngừng cung cấp dịch vụ điện, nước.

Cụ thể, Hội đồng nhân dân Thành phố được quy định việc ngừng cung cấp điện, nước đối với công trình, cơ sở sản xuất, kinh doanh nhằm bảo đảm an ninh, trật tự, an toàn xã hội trong các trường hợp vi phạm, bao gồm:

- Xây dựng sai quy hoạch, không phép hoặc sai phép; xây dựng trên đất lấn chiếm;

- Vi phạm quy định về phòng cháy, chữa cháy (thi công khi chưa thẩm duyệt, thi công sai thiết kế, chưa nghiệm thu đã đưa vào sử dụng, không bảo đảm điều kiện an toàn đối với cơ sở như vũ trường, karaoke);

- Vi phạm pháp luật về môi trường nhưng không chấp hành yêu cầu xử lý;

- Và các công trình thuộc diện phải phá dỡ hoặc đã có quyết định di dời khẩn cấp.

Đây là biện pháp cưỡng chế mạnh, chưa được quy định trong Luật Thủ đô 2024, nhằm tăng hiệu quả thực thi pháp luật.

11. Mở rộng cơ chế tài chính, ngân sách

Điều 21 đã bổ sung nhiều quy định quan trọng về tài chính, đáng chú ý, Ngân sách trung ương sẽ bổ sung có mục tiêu cho ngân sách Thành phố toàn bộ phần tăng thu từ các khoản thu phân chia giữa trung ương và địa phương so với dự toán Thủ tướng giao, sau khi đã thực hiện cơ chế thưởng vượt thu theo quy định, áp dụng đối với các khoản gồm: thuế thu nhập doanh nghiệp (trừ dầu khí và thuế bổ sung chống xói mòn cơ sở thuế toàn cầu), thuế thu nhập cá nhân, thuế tiêu thụ đặc biệt (trừ hoàn thuế và phần thu từ hàng nhập khẩu) và thuế bảo vệ môi trường.

Bên cạnh đó, ngân sách trung ương bổ sung có mục tiêu cho ngân sách Thành phố toàn bộ phần tăng thu so với dự toán Thủ tướng giao từ các khoản thu ngân sách trung ương hưởng 100% phát sinh trên địa bàn, bao gồm: thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu và thuế nhập khẩu bổ sung; thuế tiêu thụ đặc biệt đối với hàng nhập khẩu; các khoản phí từ dịch vụ do cơ quan nhà nước trung ương thực hiện (trừ dầu khí) và các khoản phí do đơn vị sự nghiệp công lập, tổ chức cung cấp dịch vụ công nộp ngân sách; cùng với các khoản lệ phí do cơ quan nhà nước trung ương thu, trừ lệ phí trước bạ.

Ngoài ra, Hội đồng nhân dân Thành phố còn được quyết định nhiều nội dung chi và cơ chế tài chính linh hoạt hơn so với Luật Thủ đô 2024.

12. Mở rộng thẩm quyền quyết định đầu tư và xử lý dự án

Theo Điều 22, Hội đồng nhân dân Thành phố được quyết định chủ trương đầu tư đối với các dự án đầu tư công, PPP thuộc thẩm quyền của Quốc hội sử dụng vốn địa phương hoặc nguồn hợp pháp khác; đồng thời được quyết định các dự án có sử dụng vốn ngân sách trung ương, ODA, vốn vay ưu đãi khi được giao và điều chỉnh chủ trương đầu tư trong phạm vi không làm tăng vốn từ trung ương.

Chủ tịch Ủy ban nhân dân Thành phố quyết định hoặc chấp thuận chủ trương đầu tư đối với các dự án thuộc thẩm quyền theo pháp luật về đầu tư và PPP, trừ một số lĩnh vực đặc thù như điện hạt nhân, viễn thông có hạ tầng, báo chí, quốc phòng an ninh. Đối với các dự án cần cơ chế đặc biệt khác luật, Hội đồng nhân dân Thành phố được quyết định sau khi có ý kiến cấp có thẩm quyền và phải báo cáo Quốc hội.

Việc lựa chọn nhà đầu tư, nhà thầu có thể áp dụng hình thức đặc biệt. Đồng thời, Hội đồng nhân dân Thành phố quy định chi tiết về trình tự, thủ tục, tiêu chí lựa chọn nhà đầu tư, dự án khẩn cấp và dự án cần triển khai ngay. Đối với các dự án chậm triển khai trước khi luật có hiệu lực, Thành phố được áp dụng cơ chế, chính sách đặc biệt để tháo gỡ vướng mắc nhưng phải bảo đảm xử lý đúng vi phạm, không hợp pháp hóa sai phạm, bảo đảm minh bạch, hài hòa lợi ích, tránh phát sinh tranh chấp và hoàn thành xử lý trước ngày 01/7/2030.

Đây là nội dung được mở rộng đáng kể so với Luật Thủ đô 2024.