Bài báo là gì? Bài phóng sự là gì? Bài báo khoa học là gì?

1. Bài báo là gì?

Khoản 7 Điều 2 Thông tư 23/2026/TT-BVHTTDL quy định như sau:

“Bài báo là những tác phẩm báo chí phản ánh chuyên sâu về chủ đề (hay vấn đề) nào đó trong đời sống xã hội. Các thành phần của một bài báo cơ bản gồm: phần tiêu đề (title), phần thông tin cốt lõi (chapeau), phần dẫn nhập (intro), phần thân bài (body), phần tư liệu mở rộng (box), phần kết (kết đóng hoặc kết mở).”

Theo đó, bài báo đi sâu vào một chủ đề hay một vấn đề cụ thể trong xã hội. Bài báo dài hơn so với tin, có lập luận, có dẫn chứng và giúp người đọc hiểu kỹ vấn đề.

Các phần của một bài báo:

• Tiêu đề (title) là tên bài báo, phần đầu tiên người đọc nhìn thấy. Nó cần ngắn gọn, hấp dẫn và gợi đúng nội dung.
• Thông tin cốt lõi (chapeau, hay còn gọi là sapo) là đoạn ngắn ngay dưới tiêu đề, thường in đậm. Nó tóm tắt ý chính của cả bài để người đọc biết bài nói về gì và có muốn đọc tiếp hay không.
• Dẫn nhập (intro) là đoạn mở đầu, dẫn dắt người đọc vào câu chuyện, chẳng hạn bằng một cảnh thực tế, một nhân vật hay một con số gây chú ý.
• Thân bài (body) là phần chính và dài nhất. Đây là nơi trình bày đầy đủ vấn đề: thực trạng, nguyên nhân, ý kiến chuyên gia, số liệu, dẫn chứng.
• Tư liệu mở rộng (box) là một khung thông tin nhỏ đặt riêng trong bài, cung cấp thêm kiến thức liên quan như số liệu, mốc thời gian hay giải thích thuật ngữ. Phần này giúp bài phong phú hơn mà không làm rối mạch chính.
• Phần kết khép lại bài viết, có hai kiểu:
  • Kết đóng đưa ra kết luận rõ ràng, trọn vẹn cho vấn đề.
  • Kết mở để lại một câu hỏi hoặc gợi suy nghĩ, khiến người đọc tiếp tục trăn trở.

1.1. Bản thảo tác phẩm báo chí được xây dựng qua những bước nào?

Quy trình thực hiện các công việc xây dựng bản thảo tác phẩm báo chí in, báo chí điện tử được quy định theo mục 2 Chương V Phụ lục Thông tư 23/2026/TT-BVHTTDL, bao gồm hai bước sau:

Bước 1: Chuẩn bị chất liệu cho tác phẩm báo chí

Chất liệu cho tác phẩm báo chí là “thông tin về các sự kiện, vấn đề trong đời sống xã hội” diễn ra ở một nơi nào đó, vào một thời gian nào đó. 

Chuẩn bị chất liệu cho tác phẩm báo chí bao gồm: 

• Tìm kiếm thông tin từ các nguồn tin (nguồn tin là nơi có các thông tin đó là nơi các sự kiện, vấn đề trong đời sống xã hội diễn ra); 
• Thu thập thông tin, khai thác, xử lý sơ bộ chất liệu thu được, xác định trọng tâm của sự kiện; 
• Lựa chọn hình thức, thể loại, bố cục của tác phẩm báo chí sẽ thể hiện.

Bước 2: Thể hiện tác phẩm báo chí

Là việc thể hiện “thông tin về các sự kiện, vấn đề trong đời sống xã hội” bằng “ngôn ngữ báo chí” dưới dạng chữ viết, hình ảnh, âm thanh thành tin, bài.

Trong quá trình sáng tạo tác phẩm báo chí, phóng viên cần có sự hỗ trợ của các công cụ như: Máy tính nối mạng Internet, phần mềm chuyên dụng làm báo, máy ảnh, máy quay video, máy ghi âm chuyên dùng...

1.2. Biên tập và xuất bản bài báo được hiểu như thế nào?

Theo khoản 20, khoản 21 Điều 2 Thông tư 23/2026/TT-BVHTTDL, hai công việc này như sau:

• Biên tập là việc rà soát, hoàn thiện nội dung, hình thức bản thảo để xuất bản.
• Xuất bản là việc tổ chức, khai thác bản thảo, biên tập thành bản mẫu (bản hoàn chỉnh) để in và phát hành (đối với báo chí in); hoặc việc đăng tải bản hoàn chỉnh lên mạng Internet (đối với báo chí điện tử).

2. Bài phóng sự là gì?

Theo khoản 9 Điều 2 Thông tư 23/2026/TT-BVHTTDL:

“Bài phóng sự là bài báo có nội dung viết/nói về con người và sự việc. Phóng sự báo chí chỉ dừng lại ở chức năng thông tin sự kiện, “tường thuật sự việc chân thực, không văn hoa, không hư cấu” dưới bất cứ hình thức nào.”

Theo đó, bài phóng sự có các đặc điểm sau:

• Đối tượng của phóng sự là những con người cụ thể và những sự việc cụ thể ngoài đời thực.Phóng sự đưa người đọc đến tận nơi, gặp tận người. 
• Phóng sự có nhiệm vụ cho người đọc biết sự việc đã và đang diễn ra như thế nào. Phóng sự không đi sang vai trò của những thể loại khác, chẳng hạn như đưa ra phán xét hay lý luận dài dòng thay cho việc trình bày sự thật.
• Chân thực: Mọi chi tiết phải đúng như thật, đúng người, đúng việc, đúng thời gian, địa điểm.
• Không văn hoa: Không dùng lối viết bay bướm, trau chuốt quá mức để làm đẹp câu chữ. Ngôn ngữ cần rõ ràng, mộc mạc, phục vụ cho việc truyền đạt sự thật.
• Không hư cấu: Tuyệt đối không bịa đặt hay thêm thắt chi tiết, nhân vật, lời nói không có thật.

2.1. Xây dựng và biên tập bản thảo bài phóng sự gồm những công việc nào?

Theo mục 3.1 phần II Chương I Phụ lục Thông tư 23/2026/TT-BVHTTDL, công tác xây dựng bản thảo và biên tập bản thảo bài phóng sự được quy định chung với thể loại ký sự, điều tra. Nội dung công việc gồm:

• Xây dựng kế hoạch đề tài gồm: Khảo sát, thu thập thông tin về những vấn đề thời sự của đời sống đang diễn ra cần được phản ánh; lựa chọn một hiện tượng đặc biệt diễn ra trong xã hội làm chủ đề của bài phóng sự, ký sự, điều tra; lập đề cương sáng tác; hoàn thiện kế hoạch;
• Chuẩn bị chất liệu: Điều tra, thâm nhập thực tế và phỏng vấn nhiều người để có chất liệu phục vụ cho viết bài; nghiên cứu, phân tích, tổng hợp thông tin về chủ đề của bài viết; lựa chọn hình thức thể hiện bài phóng sự, ký sự, điều tra;
• Thể hiện tác phẩm: Viết bài, đưa ảnh, tranh vào bài; đọc lại và sửa bản thảo;
• Biên tập bản thảo bài phóng sự, ký sự, điều tra: Đọc và xem để đánh giá, phân tích, nhận xét, ghi chú bên lề bản thảo hoàn thành; kiểm tra thông tin trong bản thảo; làm thủ tục xử lý bản thảo; chỉnh sửa bản thảo, hoàn thiện bản thảo bài phóng sự, ký sự, điều tra.

2.2. Định mức đối với bài phóng sự được tính theo đơn vị nào?

Theo mục 3.2.1 phần II Chương I Phụ lục Thông tư 23/2026/TT-BVHTTDL, định mức xây dựng bản thảo và biên tập bản thảo đối với thể loại bài phóng sự, ký sự được xác định theo đơn vị 01 bài ký sự 1 kỳ/bài phóng sự 1 kỳ.

3. Bài báo khoa học là gì?

Căn cứ theo khoản 14 Điều 2 Thông tư 23/2026/TT-BVHTTDL:

“Bài báo khoa học là một bài báo có nội dung khoa học và được trình bày theo thông lệ của bài báo khoa học, được công bố trên báo chí hay một tập san/tạp chí khoa học được tính điểm khoa học hoặc quốc tế thừa nhận chính thức, đã qua hệ thống bình duyệt của tập san/tạp chí khoa học.”

Theo đó, bài báo khoa học có các đặc điểm sau:

• Có nội dung khoa học: Bài báo phải trình bày kết quả nghiên cứu, phát hiện mới hoặc phân tích mang tính học thuật, dựa trên phương pháp và dữ liệu rõ ràng. Một bài viết nói về khoa học chưa chắc đã là bài báo khoa học.
• Trình bày theo thông lệ của bài báo khoa học: Bài phải tuân theo cấu trúc chuẩn mà giới học thuật đã thống nhất, thường bao gồm: tóm tắt (abstract), từ khóa, đặt vấn đề, phương pháp nghiên cứu, kết quả, thảo luận, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo được trích dẫn đúng quy cách.
• Được công bố ở nơi có uy tín được công nhận:
  • Tạp chí được tính điểm khoa học: ở Việt Nam, đây là các tạp chí nằm trong danh mục do Hội đồng Giáo sư nhà nước công nhận và tính điểm, phục vụ việc xét chức danh giáo sư, phó giáo sư.
  • Tạp chí được quốc tế thừa nhận chính thức: ví dụ các tạp chí thuộc những hệ thống cơ sở dữ liệu uy tín.
• Đã qua bình duyệt: Trước khi được đăng, bài viết phải được gửi cho các chuyên gia cùng lĩnh vực (thường giấu tên) đánh giá xem phương pháp có đúng không, kết quả có đáng tin không, có đóng góp mới không. Bài có thể bị yêu cầu sửa nhiều lần hoặc bị từ chối.

4. Biên tập bài báo khoa học của tác giả ngoài cơ quan báo chí gồm những công việc nào?

Đối với thể loại bài báo khoa học của tác giả không phải là người của cơ quan báo chí, công việc biên tập bản thảo được quy định tại mục 10.1 phần II Chương I Phụ lục Thông tư 23/2026/TT-BVHTTDL, cụ thể như sau:

• Xây dựng kế hoạch đề tài gồm: Nghiên cứu cơ bản về nhu cầu tìm hiểu những hiện tượng của đời sống xã hội, những tri thức mới của con người; lựa chọn chủ đề nghiên cứu, tác phẩm đăng báo; lập kế hoạch đăng báo; hoàn thiện kế hoạch;
• Biên tập bản thảo: Đọc và xem để đánh giá, phân tích, nhận xét, ghi chú bên lề bản thảo bài báo khoa học hoàn thành; viết báo cáo (phiếu) biên tập bản thảo; đề xuất phương hướng hoàn thiện bản thảo;
• Thuê thẩm định (nếu cần); làm việc với chuyên gia thẩm định và tác giả (nếu có) để xử lý bản thảo theo phương hướng hoàn thiện bản thảo được duyệt; đọc bông để phát hiện lỗi còn chưa sửa; chỉnh sửa các lỗi của bản thảo trong phạm vi trách nhiệm của biên tập viên để hoàn thiện bản thảo; Hoàn thiện bản thảo bài báo khoa học.

Trên đây là thông tin về “Bài báo là gì? Bài phóng sự là gì? Bài báo khoa học là gì?” theo Thông tư 23/2026/TT-BVHTTDL. Theo dõi LuatVietnam.vn để tìm hiểu thêm các quy định về sản xuất và biên tập tác phẩm báo chí.