Nghị quyết 398/NQ-UBTVQH16 2026 phê chuẩn Bộ học liệu đa phương tiện (Tập 1) - Bài giảng và câu hỏi trắc nghiệm kiến thức, kỹ năng số cơ bản cho cán bộ, công chức, viên chức

NGHỊ QUYẾT

Về việc phê chuẩn Bộ học liệu đa phương tiện (Tập 1) - Bài giảng và câu hỏi
trắc nghiệm kiến thức, kỹ năng số cơ bản (Micro-learning) dùng cho cán bộ,
công chức, viên chức và người lao động trong khối cơ quan nhà nước; lan tỏa
phong trào “Bình dân học vụ số” cho các tổ chức, cơ quan, đơn vị,
địa phương trong toàn hệ thống chính trị

__________

ỦY BAN THƯỜNG VỤ QUỐC HỘI

- Căn cứ Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam;

- Căn cứ Luật Tổ chức Quốc hội số 57/2014/QH13 đã được sửa đổi, bổ sung một số điều theo Luật số 65/2020/QH14 và Luật số 62/2025/QH15;

- Căn cứ Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo số 93/2025/QH15;

- Căn cứ Luật Sở hữu trí tuệ số 50/2005/QH11 đã được sửa đổi, bổ sung một số điều (hợp nhất tại Văn bản hợp nhất số 67/VBHN-VPQH ngày 23 tháng 3 năm 2026 của Văn phòng Quốc hội);

- Căn cứ Luật Dữ liệu số 60/2024/QH15;

- Căn cứ Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân số 91/2025/QH15;

- Căn cứ Luật Công nghiệp công nghệ số số 71/2025/QH15;

- Căn cứ Luật An ninh mạng số 116/2025/QH15;

- Căn cứ Nghị quyết số 1343/NQ-UBTVQH15 ngày 31 tháng 12 năm 2024 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về xây dựng và phát triển Quốc hội số giai đoạn 2024 - 2026, định hướng đến năm 2030;

- Căn cứ Nghị quyết số 193/2025/QH15 ngày 19 tháng 02 năm 2025 của Quốc hội về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc biệt tạo đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia;

- Căn cứ Nghị quyết số 1943/NQ-UBTVQH15 ngày 19 tháng 12 năm 2025 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về việc phê chuẩn bộ tài liệu Khung kiến thức, kỹ năng số và sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) cho hệ thống các cơ quan của Quốc hội, Kiểm toán nhà nước, các Đoàn đại biểu Quốc hội, đại biểu Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp, thực hiện Phong trào “Bình dân học vụ số - Quốc hội số”;

- Căn cứ Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22 tháng 12 năm 2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia;

- Căn cứ Kế hoạch số 01-KH/BCĐTW ngày 21 tháng 3 năm 2025 và Kế hoạch số 02-KH/BCĐTW ngày 19 tháng 6 năm 2025 của Ban Chỉ đạo Trung ương về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số;

- Căn cứ Kế hoạch số 39-KH/ĐUQH ngày 07 tháng 7 năm 2025 của Đảng ủy Quốc hội về triển khai Phong trào “Bình dân học vụ số - Quốc hội số”;

- Căn cứ Kế hoạch số 95/KH-UBTVQH16 ngày 07 tháng 7 năm 2026 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về việc nâng cấp, chuẩn hóa và chuyển giao Bộ học liệu đa phương tiện, lan tỏa phong trào “Bình dân học vụ số” cho các cơ quan, đơn vị, địa phương trong hệ thống chính trị;

- Thực hiện ý kiến chỉ đạo của Đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, Trưởng Ban Chỉ đạo Trung ương tại: Hội nghị chuyên đề “Bình dân học vụ số - Quốc hội số: Khung kiến thức, kỹ năng số cho Quốc hội hiện đại” ngày 13 tháng 9 năm 2025 tại Nhà Quốc hội về việc nhân rộng mô hình ra toàn hệ thống chính trị; Văn bản số 2815-CV/VPTW ngày 04 tháng 6 năm 2026 của Văn phòng Trung ương Đảng về việc thông báo ý kiến chỉ đạo của đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, Trưởng Ban Chỉ đạo Trung ương Nghị quyết số 57-NQ/TW; Thông báo số 24-TB/CQTTBCĐ ngày 07 tháng 7 năm 2026 của Cơ quan Thường trực Ban Chỉ đạo Trung ương về Kết luận của đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước tại Hội nghị toàn quốc sơ kết 01 năm 06 tháng triển khai thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW;

- Thực hiện ý kiến chỉ đạo của Đồng chí Chủ tịch Quốc hội tại: Công thư của Chủ tịch Quốc hội gửi đồng chí Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm ngày 19 tháng 5 năm 2026; Tờ trình số 363/UBKHCNMT16 ngày 06 tháng 7 năm 2026 của Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường;

- Căn cứ Quyết định số 757/QĐ-BKHCN ngày 29 tháng 4 năm 2025 của Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ;

- Căn cứ Quyết định số 522/QĐ-BGDĐT ngày 10 tháng 3 năm 2026 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo;

- Trên cơ sở kết quả rà soát, chuẩn hóa của 04 cơ quan¹, xác nhận Bộ học liệu bảo đảm định hướng chính trị, tư tưởng; đáp ứng yêu cầu an ninh, an toàn thông tin và bảo vệ dữ liệu; cơ bản thống nhất về nội dung chuyên môn, sư phạm; cơ bản bao quát các nội dung theo Khung kiến thức, kỹ năng số ban hành kèm theo Quyết định số 757/QĐ-BKHCN;

- Trên cơ sở văn bản đề nghị chuyển giao Bộ học liệu đa phương tiện của các cơ quan, tổ chức, địa phương trong hệ thống chính trị nêu tại khoản 1 Điều 4 Nghị quyết này;

- Trên cơ sở Báo cáo số 526/BC-UBKHCNMT16 ngày 03 tháng 8 năm 2026 của Thường trực Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường về giải trình, tiếp thu ý kiến rà soát của các cơ quan đối với Bộ học liệu đa phương tiện;

Xét đề nghị của Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội tại Tờ trình số 542/TTr-UBKHCNMT16 ngày 07 tháng 8 năm 2026,

QUYẾT NGHỊ:

MỤC LỤC

LỜI GIỚI THIỆU

LỜI TỰA

MỤC LỤC

CHUYÊN ĐỀ 1 KIẾN THỨC, KỸ NĂNG CƠ BẢN VỀ CHUYỂN ĐỔI SỐ

Bài 1 KHÁI NIỆM VÀ TẦM QUAN TRỌNG CỦA CHUYỂN ĐỔI SỐ

Bài 2 CÁC CÔNG NGHỆ SỐ CỐT LÕI TRONG CHUYỂN ĐỔI SỐ

Bài 3 CHÍNH PHỦ SỐ, KINH TẾ SỐ VÀ XÃ HỘI SỐ - 3 TRỤ CỘT CỐT LÕI CỦA CHUYỂN ĐỔI SỐ QUỐC GIA

Bài 4 TƯ DUY SỐ VÀ VĂN HÓA SỐ TRONG CƠ QUAN NHÀ NƯỚC

Bài 5 QUẢN LÝ DỮ LIỆU VÀ RA QUYẾT ĐỊNH DỰA TRÊN DỮ LIỆU

Bài 6 AN TOÀN THÔNG TIN VÀ AN NINH MẠNG TRONG MÔI TRƯỜNG SỐ

Bài 7 SỬ DỤNG CÔNG CỤ SỐ TRONG CÔNG VIỆC CỦA CÁN BỘ, CÔNG CHỨC, VIÊN CHỨC

Bài 8 KỸ NĂNG GIAO TIẾP TRỰC TUYẾN VÀ TƯƠNG TÁC VỚI NGƯỜI DÂN TRONG THỜI ĐẠI SỐ

CHUYÊN ĐỀ 2 KIẾN THỨC CÔNG NGHỆ SỐ CƠ BẢN

Bài 1 CÔNG NGHỆ SỐ LÀ GÌ VÀ VÌ SAO CÁN BỘ CẦN HIỂU

Bài 2 CÔNG NGHỆ SỐ - CÁC CÔNG NGHỆ CHỦ CHỐT HIỆN NAY

CHUYÊN ĐỀ 3 KIẾN THỨC, KỸ NĂNG SỐ VỀ AI

Bài 1 AI LÀ GÌ? TỔNG QUAN VỀ TRÍ TUỆ NHÂN TẠO

Bài 2 CÁC CÔNG NGHỆ CỐT LÕI CỦA AI

Bài 3 QUY TRÌNH PHÁT TRIỂN MỘT ỨNG DỤNG AI

Bài 4 AI - ĐỘNG LỰC CỦA CHUYỂN ĐỔI SỐ QUỐC GIA

Bài 5 TRỢ LÝ ẢO, CHATBOT PHỤC VỤ NGƯỜI DÂN

Bài 6 ỨNG DỤNG AI TRONG XỬ LÝ VĂN BẢN VÀ NGHIỆP VỤ NỘI BỘ

Bài 7 PHÂN TÍCH DỮ LIỆU BẰNG AI HỖ TRỢ RA QUYẾT ĐỊNH

Bài 8 AI TRONG LĨNH VỰC CÔNG - LỢI ÍCH VÀ THÁCH THỨC

Bài 9 QUY TRÌNH SỬ DỤNG AI AN TOÀN - NGUYÊN TẮC “DỮ LIỆU NÀO, CÔNG CỤ ĐÓ”

CHUYÊN ĐỀ 4 SỬ DỤNG THIẾT BỊ SỐ

Bài 1 KẾT NỐI THIẾT BỊ VÀ INTERNET AN TOÀN MỌI LÚC, MỌI NƠI

Bài 2 ĐIỆN THOẠI THÔNG MINH: TRỢ THỦ ĐẮC LỰC CHO CÔNG VIỆC

Bài 3 TẬN DỤNG TỐI ĐA LAPTOP VÀ MÁY TÍNH BẢNG TRONG CÔNG VIỆC

Bài 4 KẾT NỐI VÀ SỬ DỤNG HIỆU QUẢ THIẾT BỊ NGOẠI VI (MÁY IN, MÁY QUÉT...)

Bài 5 QUẢN LÝ DỮ LIỆU VÀ XỬ LÝ SỰ CỐ THIẾT BỊ SỐ

CHUYÊN ĐỀ 5 CÁC PHẦN MỀM, ỨNG DỤNG PHỔ BIẾN

Bài 1 KỸ NĂNG SỬ DỤNG PHẦN MỀM VĂN PHÒNG HIỆU QUẢ, AN TOÀN

Bài 2 SỬ DỤNG DỊCH VỤ CÔNG TRỰC TUYẾN HIỆU QUẢ, AN TOÀN

Bài 3 HỌC TẬP TRỰC TUYẾN CHỦ ĐỘNG, HIỆU QUẢ, AN TOÀN

Bài 4 GIAO TIẾP SỐ HIỆU QUẢ, AN TOÀN

Bài 5 GIẢI TRÍ SỐ VĂN MINH, LÀNH MẠNH

CHUYÊN ĐỀ 6 DUYỆT, TÌM KIẾM VÀ LỌC DỮ LIỆU, THÔNG TIN VÀ NỘI DUNG SỐ

Bài 1 DUYỆT VÀ TÌM KIẾM THÔNG TIN CHÍNH XÁC, NHANH CHÓNG

Bài 2 LỌC VÀ SÀNG LỌC KẾT QUẢ TÌM KIẾM THEO ĐỘ TIN CẬY

Bài 3 LƯU LẠI, SẮP XẾP VÀ TÁI SỬ DỤNG KẾT QUẢ TÌM KIẾM

CHUYÊN ĐỀ 7 KIỂM CHỨNG VÀ XÁC THỰC DỮ LIỆU, THÔNG TIN VÀ NỘI DUNG SỐ

Bài 1 BỐI CẢNH VÀ QUY TRÌNH KIỂM CHỨNG THÔNG TIN SỐ

Bài 2 KIỂM CHỨNG THÔNG TIN TRÊN BÁO CHÍNH THỐNG VÀ THÔNG TIN HÀNH CHÍNH - CÔNG VỤ

Bài 3 KIỂM CHỨNG THÔNG TIN TRÊN MẠNG XÃ HỘI VÀ VIDEO TRỰC TUYẾN

Bài 4 NHẬN DIỆN TIN GIẢ VÀ SỬ DỤNG CÔNG CỤ HỖ TRỢ

Bài 5 VÍ DỤ THỰC TIỄN VÀ BÀI HỌC KINH NGHIỆM

CHUYÊN ĐỀ 8 QUẢN LÝ DỮ LIỆU, THÔNG TIN VÀ NỘI DUNG SỐ

Bài 1 KHÁI NIỆM DỮ LIỆU SỐ VÀ TẦM QUAN TRỌNG CỦA QUẢN LÝ DỮ LIỆU

Bài 2 THU THẬP VÀ TỔ CHỨC DỮ LIỆU HIỆU QUẢ

Bài 3 TRA CỨU, CHIA SẺ VÀ BẢO TOÀN DỮ LIỆU

Bài 4 BẢO VỆ DỮ LIỆU CÁ NHÂN VÀ AN TOÀN THÔNG TIN

Bài 5 CÔNG CỤ SỐ HIỆN ĐẠI HỖ TRỢ QUẢN LÝ DỮ LIỆU

Bài 6 PHÂN LOẠI, SAO LƯU VÀ PHỤC HỒI TÀI LIỆU ĐIỆN TỬ THEO ĐỘ MẬT

CHUYÊN ĐỀ 9 TƯƠNG TÁC THÔNG QUA CÔNG NGHỆ SỐ

Bài 1 GIAO TIẾP QUA EMAIL CHUYÊN NGHIỆP

Bài 2 THAM GIA HỌP TRỰC TUYẾN HIỆU QUẢ

Bài 3 TRAO ĐỔI QUA ỨNG DỤNG NHẮN TIN HIỆU QUẢ

Bài 4 GIAO TIẾP TRÊN MẠNG XÃ HỘI AN TOÀN, VĂN MINH

Bài 5 THAM GIA NỀN TẢNG HỌC TRỰC TUYẾN HIỆU QUẢ

Bài 6 SỬ DỤNG DỊCH VỤ CÔNG TRỰC TUYẾN

CHUYÊN ĐỀ 10 CHIA SẺ THÔNG TIN, NỘI DUNG SỐ THÔNG QUA CÔNG NGHỆ SỐ

Bài 1 CHIA SẺ THÔNG TIN SỐ: NGUYÊN TẮC VÀ TRÁCH NHIỆM

Bài 2 CÔNG CỤ VÀ NỀN TẢNG CHIA SẺ TÀI LIỆU TRONG CÔNG VIỆC

Bài 3 CHỌN LỌC NỘI DUNG PHÙ HỢP TRƯỚC KHI CHIA SẺ

Bài 4 KIỂM CHỨNG THÔNG TIN TRƯỚC KHI CHIA SẺ

Bài 5 PHÂN QUYỀN VÀ KIỂM SOÁT DỮ LIỆU KHI CHIA SẺ

CHUYÊN ĐỀ 11 THỰC THI QUYỀN VÀ NGHĨA VỤ CỦA CÔNG DÂN TRÊN KHÔNG GIAN SỐ

Bài 1 KHÁI QUÁT CHUNG VỀ QUYỀN VÀ NGHĨA VỤ CÔNG DÂN TRÊN KHÔNG GIAN SỐ

Bài 2 CÁC QUYỀN CƠ BẢN CỦA CÔNG DÂN TRÊN KHÔNG GIAN SỐ

Bài 3 CÁC NGHĨA VỤ CƠ BẢN CỦA CÔNG DÂN TRÊN KHÔNG GIAN SỐ

Bài 4 SỬ DỤNG CÔNG CỤ SỐ ĐỂ THỰC THI QUYỀN VÀ NGHĨA VỤ

Bài 5 HỌC TẬP SUỐT ĐỜI VÀ NÂNG CAO KỸ NĂNG SỐ (BÌNH DÂN HỌC VỤ SỐ)

CHUYÊN ĐỀ 12 HỢP TÁC THÔNG QUA SỬ DỤNG CÔNG NGHỆ SỐ

Bài 1 TỔNG QUAN HỢP TÁC SỐ VÀ TƯ DUY ĐỔI MỚI

Bài 2 CÁC CÔNG CỤ VÀ KÊNH GIAO TIẾP SỐ TRONG CÔNG VIỆC

Bài 3 TỔ CHỨC CUỘC HỌP TRỰC TUYẾN HIỆU QUẢ

Bài 4 CHIA SẺ VÀ CÙNG SOẠN THẢO TÀI LIỆU TRỰC TUYẾN AN TOÀN

Bài 5 VĂN HÓA VÀ KỸ NĂNG HỢP TÁC SỐ AN TOÀN, HIỆU QUẢ

CHUYÊN ĐỀ 13 THỰC HIỆN QUY TẮC ỨNG XỬ TRÊN KHÔNG GIAN MẠNG

Bài 1 QUY TẮC ỨNG XỬ CƠ BẢN TRÊN KHÔNG GIAN MẠNG

Bài 2 CHUẨN MỰC PHÁT NGÔN VÀ CHIA SẺ THÔNG TIN CỦA CÁN BỘ

Bài 3 GIAO TIẾP SỐ VĂN MINH, HỢP TÁC HIỆU QUẢ

Bài 4 ỨNG XỬ KHI GẶP TIN GIẢ, THÔNG TIN XẤU ĐỘC VÀ BỊ CÔNG KÍCH

Bài 5 RANH GIỚI GIỮA TÀI KHOẢN CÁ NHÂN VÀ TƯ CÁCH CÔNG VỤ

CHUYÊN ĐỀ 14 QUẢN LÝ DANH TÍNH SỐ

Bài 1 KHÁI NIỆM DANH TÍNH SỐ VÀ TẦM QUAN TRỌNG

Bài 2 BẢO VỆ THÔNG TIN CÁ NHÂN VÀ MẬT KHẨU

Bài 3 XÁC THỰC ĐA YẾU TỐ (MFA) - "CHÌA KHÓA VÀNG" BẢO VỆ TÀI KHOẢN

Bài 4 VNEID, EKYC VÀ CHỮ KÝ SỐ - CÔNG CỤ ĐỊNH DANH ĐIỆN TỬ HIỆN ĐẠI

Bài 5 LỪA ĐẢO DANH TÍNH SỐ: NHẬN DIỆN VÀ PHÒNG TRÁNH

Bài 6 PHÒNG THỦ SỐ CHỦ ĐỘNG: NHẬN DIỆN PHISHING CÓ CHỦ ĐÍCH VÀ DEEPFAKE

CHUYÊN ĐỀ 15 KẾT HỢP VÀ TÁI TẠO NỘI DUNG SỐ

Bài 1 KẾT HỢP VÀ TÁI TẠO NỘI DUNG SỐ: KHÁI NIỆM VÀ LỢI ÍCH

Bài 2 SOẠN THẢO VĂN BẢN THÔNG MINH NHỜ CÔNG NGHỆ SỐ

Bài 3 CHỈNH SỬA HÌNH ẢNH, TĂNG TÍNH TRỰC QUAN CHO NỘI DUNG

Bài 4 VIDEO VÀ ÂM THANH: GHI LẠI VÀ TÁI SỬ DỤNG NỘI DUNG ĐA PHƯƠNG TIỆN

Bài 5 TÍCH HỢP NỘI DUNG ĐA DẠNG VÀ TUÂN THỦ BẢO MẬT, ĐẠO ĐỨC

CHUYÊN ĐỀ 16 KỸ NĂNG TÍCH HỢP VÀ SÁNG TẠO NỘI DUNG SỐ

Bài 1 POSTER XẤU HÓA ĐẸP TRONG 5 PHÚT: BÍ QUYẾT CANVA

Bài 2 SLIDES KHÔ KHAN? ĐỂ POWERPOINT LO!

Bài 3 CHƯA BIẾT VIẾT GÌ? HỎI NGAY CHATGPT!

Bài 4 KHÔNG BIẾT VẼ? ĐÃ CÓ AI HÌNH ẢNH!

Bài 5 LÀM VIDEO KHÔNG CẦN QUAY - AI LO TẤT!

CHUYÊN ĐỀ 17 TUÂN THỦ QUY ĐỊNH VỀ BẢN QUYỀN, GIẤY PHÉP

Bài 1 BẢN QUYỀN LÀ GÌ VÀ VÌ SAO CẦN TUÂN THỦ?

Bài 2 QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ QUYỀN TÁC GIẢ - NHỮNG ĐIỀU CÁN BỘ CẦN BIẾT

Bài 3 GIẤY PHÉP SỬ DỤNG NỘI DUNG SỐ VÀ CÁCH TÌM NGUỒN “SẠCH”

Bài 4 KỸ NĂNG TRÍCH DẪN TÀI LIỆU VÀ SỬ DỤNG NỘI DUNG HỢP PHÁP

Bài 5 SỬ DỤNG NỘI DUNG DO AI TẠO RA MỘT CÁCH AN TOÀN VÀ ĐÚNG LUẬT

CHUYÊN ĐỀ 18 LẬP TRÌNH CƠ BẢN

Bài 1 HIỂU VỀ LẬP TRÌNH TRONG CÔNG VIỆC CỦA CƠ QUAN NHÀ NƯỚC

Bài 2 TƯ DUY LẬP TRÌNH - CÁCH HƯỚNG DẪN MÁY TÍNH GIẢI QUYẾT CÔNG VIỆC

Bài 3 TRÍ TUỆ NHÂN TẠO VÀ XU HƯỚNG LẬP TRÌNH CÙNG AI

Bài 4 TỰ TẠO CÔNG CỤ SỐ HỖ TRỢ CÔNG VIỆC VỚI SỰ TRỢ GIÚP CỦA AI

Bài 5 LẬP TRÌNH AN TOÀN, TRÁCH NHIỆM VÀ LỘ TRÌNH PHÁT TRIỂN KỸ NĂNG SỐ

CHUYÊN ĐỀ 19 BẢO VỆ THIẾT BỊ CÁ NHÂN

Bài 1 TỔNG QUAN VÀ TẦM QUAN TRỌNG CỦA BẢO VỆ THIẾT BỊ CÁ NHÂN

Bài 2 CẬP NHẬT PHẦN MỀM VÀ SỬ DỤNG PHẦN MỀM BẢO MẬT

Bài 3 BẢO MẬT TRUY CẬP VÀ AN TOÀN THIẾT BỊ (MẬT KHẨU, 2FA VÀ BẢO VỆ VẬT LÝ)

Bài 4 KẾT NỐI TRỰC TUYẾN AN TOÀN VÀ NHẬN DIỆN NGUY CƠ (WI-FI, VPN, WEB VÀ LỪA ĐẢO)

Bài 5 SAO LƯU DỮ LIỆU VÀ SẴN SÀNG ỨNG PHÓ SỰ CỐ

Bài 6 ỨNG PHÓ SỰ CỐ AN NINH MẠNG NÂNG CAO VÀ XỬ LÝ KHỦNG HOẢNG LỘ LỌT THÔNG TIN

CHUYÊN ĐỀ 20 BẢO VỆ DỮ LIỆU CÁ NHÂN VÀ QUYỀN RIÊNG TƯ

Bài 1 DỮ LIỆU CÁ NHÂN: TÀI SẢN SỐ QUÝ GIÁ CẦN BẢO VỆ

Bài 2 ĐỪNG ĐỂ LỘ ĐỜI TƯ TRÊN MẠNG: SỬ DỤNG INTERNET AN TOÀN

Bài 3 KHÓA CHẶT DỮ LIỆU: AN TOÀN TỪ ỨNG DỤNG ĐẾN THIẾT BỊ

Bài 4 QUÀ TẶNG ẢO, HỌA THẬT: NHẬN DIỆN LỪA ĐẢO QUA MẠNG

Bài 5 BẢO MẬT DỮ LIỆU CÔNG VỤ: TỪ QUY ĐỊNH ĐẾN TRÍ TUỆ NHÂN TẠO

CHUYÊN ĐỀ 21 BẢO VỆ SỨC KHỎE THỂ CHẤT, TINH THẦN KHI SỬ DỤNG CÔNG NGHỆ SỐ

Bài 1 RỦI RO SỨC KHỎE THỂ CHẤT KHI DÙNG CÔNG NGHỆ SỐ

Bài 2 RỦI RO SỨC KHỎE TINH THẦN KHI DÙNG CÔNG NGHỆ SỐ

Bài 3 TƯ THẾ LÀM VIỆC KHOA HỌC VÀ BẢO VỆ THỊ LỰC KHI SỬ DỤNG THIẾT BỊ SỐ

Bài 4 NGHỈ NGƠI VÀ VẬN ĐỘNG HỢP LÝ KHI LÀM VIỆC VỚI CÔNG NGHỆ

Bài 5 QUẢN LÝ THỜI GIAN VÀ CÂN BẰNG CUỘC SỐNG SỐ

CHUYÊN ĐỀ 22 BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG TRONG CHUYỂN ĐỔI SỐ XANH

Bài 1 CHUYỂN ĐỔI SỐ XANH: XU HƯỚNG TẤT YẾU TRONG PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG

Bài 2 MẶT TRÁI CỦA CÔNG NGHỆ SỐ: TÁC ĐỘNG TIÊU CỰC TỚI MÔI TRƯỜNG

Bài 3 THỰC HÀNH “SỐNG SỐ XANH”: BIỆN PHÁP GIẢM THIỂU TÁC ĐỘNG

Bài 4 IOT VÀ DỮ LIỆU LỚN TRONG QUẢN LÝ MÔI TRƯỜNG

Bài 5 TRÍ TUỆ NHÂN TẠO VÀ DỮ LIỆU MỞ TRONG BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG

CHUYÊN ĐỀ 23 GIẢI QUYẾT CÁC VẤN ĐỀ KỸ THUẬT

Bài 1 QUY TRÌNH XỬ LÝ SỰ CỐ KỸ THUẬT CƠ BẢN

Bài 2 XỬ LÝ SỰ CỐ THIẾT BỊ SỐ THƯỜNG GẶP

Bài 3 XỬ LÝ SỰ CỐ PHẦN MỀM VÀ ỨNG DỤNG

Bài 4 KHẮC PHỤC SỰ CỐ KẾT NỐI INTERNET

Bài 5 XỬ LÝ SỰ CỐ MÁY IN VĂN PHÒNG

CHUYÊN ĐỀ 24 XÁC ĐỊNH NHU CẦU, LỰA CHỌN GIẢI PHÁP CÔNG NGHỆ

Bài 1 KHÁI NIỆM VÀ TẦM QUAN TRỌNG CỦA VIỆC XÁC ĐỊNH NHU CẦU CÔNG NGHỆ

Bài 2 PHƯƠNG PHÁP XÁC ĐỊNH NHU CẦU (BƯỚC 1: ĐÁNH GIÁ HIỆN TRẠNG)

Bài 3 PHƯƠNG PHÁP XÁC ĐỊNH NHU CẦU (BƯỚC 2: THU THẬP YÊU CẦU TỪ CÁC BÊN LIÊN QUAN)

Bài 4 PHƯƠNG PHÁP XÁC ĐỊNH NHU CẦU (BƯỚC 3: XÁC ĐỊNH MỤC TIÊU CỤ THỂ)

Bài 5 PHƯƠNG PHÁP XÁC ĐỊNH NHU CẦU (BƯỚC 4: ƯU TIÊN NHU CẦU CÔNG NGHỆ)

CHUYÊN ĐỀ 25 SỬ DỤNG SÁNG TẠO CÔNG NGHỆ SỐ

Bài 1 KHÁI NIỆM VÀ TẦM QUAN TRỌNG CỦA SÁNG TẠO TRONG ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ SỐ

Bài 2 PHƯƠNG PHÁP RÈN LUYỆN TƯ DUY SÁNG TẠO VÀ KHAI THÁC CÔNG NGHỆ MỚI

Bài 3 ỨNG DỤNG SÁNG TẠO CÔNG NGHỆ SỐ TRONG CÔNG TÁC TRUYỀN THÔNG

Bài 4 ỨNG DỤNG SÁNG TẠO CÔNG NGHỆ SỐ TRONG QUẢN LÝ VÀ ĐIỀU HÀNH CÔNG VIỆC HÀNH CHÍNH

Bài 5 CÁC CÔNG CỤ SỐ HỖ TRỢ SÁNG TẠO VÀ XÂY DỰNG VĂN HÓA ĐỔI MỚI

CHUYÊN ĐỀ 26 XÁC ĐỊNH KHOẢNG CÁCH VỀ NĂNG LỰC SỐ

Bài 1 CHUYỂN ĐỔI SỐ TRONG CƠ QUAN NHÀ NƯỚC: TẦM NHÌN VÀ ĐÁNH GIÁ NĂNG LỰC SỐ

Bài 2 KỸ NĂNG SỐ CƠ BẢN TRONG CÔNG VIỆC HÀNH CHÍNH CÔNG

Bài 3 ỨNG DỤNG HIỆU QUẢ TRÍ TUỆ NHÂN TẠO (AI) TRONG CÔNG VIỆC CỦA CÁN BỘ, CÔNG CHỨC, VIÊN CHỨC

Bài 4 AN TOÀN THÔNG TIN VÀ BẢO VỆ DỮ LIỆU TRONG MÔI TRƯỜNG SỐ

Bài 5 GIAO TIẾP SỐ VÀ KHAI THÁC DỮ LIỆU PHỤC VỤ HOẠT ĐỘNG CỦA CƠ QUAN NHÀ NƯỚC

NHÌN LẠI HÀNH TRÌNH 26 CHUYÊN ĐỀ

LỜI KẾT VÀ LỜI TRI ÂN

TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC TỔNG HỢP CÔNG VĂN ĐỀ NGHỊ CHUYỂN GIAO

CHUYÊN ĐỀ 1

KIẾN THỨC, KỸ NĂNG CƠ BẢN
VỀ CHUYỂN ĐỔI SỐ

Bài 1

KHÁI NIỆM VÀ TẦM QUAN TRỌNG
CỦA CHUYỂN ĐỔI SỐ

CHUYỂN ĐỔI SỐ - HAI CHỮ NGHE QUEN MÀ LẠ

Tôi tin rằng nhiều người trong chúng ta đều từng có một buổi sáng như thế này: vừa ngồi vào bàn làm việc, đã thấy một chồng hồ sơ chờ xử lý, vài cuộc họp nối nhau, và đâu đó vẫn còn một tập tài liệu cần tìm lại mà chẳng nhớ nó nằm ở ngăn tủ nào. Công việc thì ngày một nhiều, còn thời gian thì vẫn chỉ có bấy nhiêu.

Và rồi giữa nhịp công việc ấy, chúng ta liên tục nghe đến hai chữ “chuyển đổi số” - trong văn bản chỉ đạo, trong các cuộc họp, trên báo đài. Nhưng nói thật lòng, không ít người vẫn thầm tự hỏi: rốt cuộc chuyển đổi số là gì, và nó giúp được gì cho chính công việc hằng ngày của tôi? Vậy thì trong ít phút sau đây, tôi xin được cùng Quý Anh/Chị đi tìm câu trả lời.

SỐ HÓA, TIN HỌC HÓA, CHUYỂN ĐỔI SỐ - KHÁC NHAU THẾ NÀO?

Đầu tiên, chúng ta hãy tách bạch ba khái niệm rất hay đi cùng nhau, nhưng thực ra không giống nhau.

Hãy hình dung thế này. Khi Anh/Chị cầm một tờ công văn giấy đem quét thành tệp PDF để lưu trong máy - đó là số hóa, tức là chuyển thông tin từ giấy sang dạng số. Khi Anh/Chị không gửi công văn giấy chạy lòng vòng qua các phòng nữa, mà gửi qua phần mềm cho nhanh - đó là tin học hóa, nghĩa là dùng công nghệ để làm cái việc cũ ấy nhanh hơn, gọn hơn. Hai việc này đều tốt, nhưng về bản chất, cách chúng ta làm việc gần như vẫn vậy.

Còn chuyển đổi số thì đi xa hơn hẳn. Đó không còn là chuyện làm việc cũ cho nhanh, mà là thay đổi chính cách chúng ta làm việc, dựa trên dữ liệu và công nghệ, để tạo ra một giá trị mới mà trước đây ta khó lòng làm được.

Trong thực tế, một cuộc họp “không giấy” là ví dụ rõ ràng nhất về chuyển đổi số: thay vì in tài liệu, sửa một dòng lại in lại cả tập, nay chúng ta nhận tài liệu, ghi chú, tra cứu và cho ý kiến ngay trên màn hình. Đó là một cách làm việc khác hẳn, chứ không đơn thuần là đọc file thay cho đọc giấy.

MỖI CÁN BỘ LÀ MỘT MẮT XÍCH CỦA NỀN HÀNH CHÍNH SỐ

Có một câu hỏi tôi nghĩ rất nhiều Anh/Chị đang đặt ra: “Chuyển đổi số nghe to tát vậy, liệu có phải việc của riêng bộ phận công nghệ thông tin không, chứ liên quan gì đến tôi?” Tôi xin thưa rằng, đây thực sự là việc của mỗi người chúng ta.

Chủ trương chung đã rất rõ ràng. Theo Chỉ thị của Thủ tướng Chính phủ năm 2026, Thủ tướng đặt mục tiêu: đến hết năm 2026, 100% cán bộ, công chức, viên chức có hiểu biết về chuyển đổi số, có kiến thức và kỹ năng số, sử dụng tốt các nền tảng, dịch vụ số phục vụ công việc (Hiển thị chữ trên màn hình: "Chỉ thị số 14/CT-TTg ngày 22/4/2026 của Thủ tướng Chính phủ"). Bộ học liệu mà Anh/Chị đang theo học hôm nay chính là một phần của nỗ lực ấy. Nói cách khác, việc Anh/Chị ngồi đây, dành thời gian cho bài học này, đã là một bước đi rất cụ thể rồi.

Nhưng tôi muốn nói sâu hơn một chút về hai chữ “mắt xích”. Cơ quan nào hiện nay cũng đang vận hành trên những hệ thống dùng chung: phần mềm quản lý văn bản, cơ sở dữ liệu, cổng dịch vụ công. Những hệ thống ấy giống như một dây chuyền, mà mỗi cán bộ là một mắt xích. Khi một người nhập đúng, cập nhật kịp thời, làm đúng quy trình, cả dây chuyền chạy trơn tru. Nhưng chỉ cần một mắt xích nhập sai một con số, ghi nhầm một thông tin, thì cả khâu phía sau - từ tra cứu, tổng hợp, cho đến phục vụ người dân - đều lệch theo. Vậy nên, năng lực số của cả một nền hành chính, suy cho cùng, được tạo nên từ chính đôi tay và sự cẩn trọng của mỗi người chúng ta.

LỢI ÍCH THIẾT THỰC - VÀ RANH GIỚI AN TOÀN

Vậy chuyển đổi số mang lại cho Anh/Chị điều gì, một cách thật cụ thể? Tôi xin nêu ba điều dễ cảm nhận nhất. Thứ nhất, đỡ vất vả hơn: văn bản trình ký luân chuyển trên hệ thống thay vì cầm tay qua từng phòng; một hồ sơ cũ chỉ cần gõ tìm là hiện ra trong vài giây. Thứ hai, mọi việc rõ ràng hơn: mỗi thao tác đều được lưu lại - ai xử lý, lúc nào - nên minh bạch và dễ truy lại trách nhiệm. Thứ ba, người dân được phục vụ tốt hơn: qua dịch vụ công trực tuyến, bà con có thể nộp hồ sơ ngoài giờ, từ nhà, không phải đi lại nhiều lần.

Tuy nhiên, đi cùng tiện lợi luôn là trách nhiệm. Khi làm việc trên môi trường số, chúng ta cần giữ kỷ luật công vụ và an toàn thông tin: chỉ đăng nhập bằng tài khoản được cơ quan cấp, không chia sẻ mật khẩu, không tùy tiện gửi tài liệu công việc qua các kênh cá nhân chưa được phép.

Đặc biệt, gần đây nhiều Anh/Chị đã dùng các công cụ trí tuệ nhân tạo để nhờ soạn thảo hay tóm tắt, điều này rất đáng khuyến khích. Nhưng xin ghi nhớ một nguyên tắc: tuyệt đối không nhập thông tin mật, dữ liệu nội bộ hay thông tin cá nhân của người dân lên các công cụ AI công cộng, bởi một khi đã đưa lên, dữ liệu có thể bị lưu lại ở nơi ta không kiểm soát được.

HÀNH TRANG SỐ BẮT ĐẦU TỪ HÔM NAY

Như vậy, trong bài học hôm nay, chúng ta đã cùng nhau tìm hiểu về khái niệm và tầm quan trọng của chuyển đổi số; hiểu vì sao mỗi cán bộ, công chức, viên chức là một mắt xích của nền hành chính số; cùng những lợi ích và lưu ý về an toàn dữ liệu khi làm việc trên môi trường số - để giúp Anh/Chị tự tin và chủ động hơn trên hành trình chuyển đổi số của cơ quan mình.

Ở bài tiếp theo, tôi sẽ cùng Anh/Chị tìm hiểu những công nghệ số cốt lõi đang lặng lẽ hỗ trợ công việc của chúng ta mỗi ngày. Xin chân thành cảm ơn và hẹn gặp lại Quý Anh/Chị!

CÂU HỎI TRẮC NGHIỆM

Phần kiểm tra kiến thức

Câu 1. Đâu là điểm khác biệt cốt lõi giữa “chuyển đổi số” và “tin học hóa”?

A. Không khác nhau, đều là ứng dụng máy tính vào công việc.

B. Chuyển đổi số chỉ dùng nhiều thiết bị công nghệ hơn tin học hóa.

C. Chuyển đổi số thay đổi quy trình, mô hình làm việc dựa trên công nghệ số; còn tin học hóa chỉ làm nhanh hơn quy trình vốn có.

D. Chuyển đổi số chỉ áp dụng cho doanh nghiệp tư nhân, không dùng cho cơ quan nhà nước.

→ Đáp án: Tin học hóa giữ nguyên quy trình cũ và làm nhanh hơn; chuyển đổi số thay đổi chính cách làm để tạo giá trị mới.

Câu 2. Ví dụ nào sau đây thể hiện rõ nhất bản chất của chuyển đổi số?

A. Quét một tập công văn giấy thành tệp PDF để lưu trữ.

B. Trang bị thêm máy tính mới cho cán bộ trong phòng.

C. Cổng dịch vụ công trực tuyến cho phép người dân nộp hồ sơ mọi lúc, mọi nơi mà không cần đến trực tiếp trụ sở.

D. Gửi công văn qua email thay cho chuyển bản giấy.

→ Đáp án: Đáp án A là số hóa, B là trang bị thiết bị, D là tin học hóa; chỉ C thay đổi cả mô hình phục vụ người dân.

Câu 3. Vì sao chuyển đổi số được coi là việc của mỗi cán bộ, công chức, viên chức?

A. Vì mỗi người là một mắt xích của hệ thống dữ liệu dùng chung; thao tác đúng của từng người quyết định chất lượng của cả nền hành chính số.

B. Vì đây là trào lưu, cơ quan nào cũng làm cho có phong trào.

C. Vì chỉ nhằm tiết kiệm ngân sách in ấn tài liệu.

D. Vì đó là việc riêng của bộ phận công nghệ thông tin.

→ Đáp án: Hệ thống dùng chung chỉ vận hành tốt khi từng người nhập đúng, cập nhật kịp thời và đúng quy trình.

Phần tình huống công vụ

Câu 4. Anh A được giao soạn một báo cáo tổng hợp. Để cho nhanh, anh định dán toàn bộ danh sách thông tin cá nhân của công dân trong hồ sơ vào một công cụ AI công cộng trên Internet để nhờ tóm tắt. Theo Anh/Chị, cách làm này:

A. Hoàn toàn ổn, vì AI giúp làm nhanh hơn nên cứ tận dụng tối đa.

B. Không nên, vì dữ liệu cá nhân và thông tin nội bộ có thể bị lưu lại ngoài tầm kiểm soát; chỉ nên dùng AI cho nội dung chung, không nhập thông tin mật hoặc dữ liệu công dân.

C. Tùy ý, miễn là báo cáo hoàn thành đúng hạn.

D. Nên làm, nhưng nhớ xóa lịch sử trò chuyện sau khi xong là an toàn.

→ Đáp án: Nguyên tắc an toàn thông tin: không đưa dữ liệu mật, nội bộ hoặc thông tin cá nhân của công dân lên công cụ AI công cộng, kể cả khi đã xóa lịch sử.

Câu 5. Cơ quan đã triển khai hệ thống quản lý văn bản điện tử, nhưng chị B vẫn quen in tài liệu ra giấy rồi trình ký tay như trước. Cách làm phù hợp với tinh thần chuyển đổi số là:

A. Cứ giữ thói quen cũ cho chắc, vì hệ thống mới có thể trục trặc.

B. Chờ khi nào mọi người dùng thành thạo hết rồi mình mới bắt đầu dùng.

C. Chủ động làm quen và xử lý văn bản trên hệ thống, mạnh dạn hỏi đồng nghiệp hoặc bộ phận hỗ trợ khi vướng, để dần thay đổi thói quen làm việc.

D. Chỉ dùng hệ thống khi có lãnh đạo nhắc nhở trực tiếp.

→ Đáp án: Chuyển đổi số đòi hỏi thay đổi thói quen làm việc; chủ động dùng hệ thống mới và sẵn sàng học hỏi là cách hưởng ứng đúng.

Bài 2

 CÁC CÔNG NGHỆ SỐ CỐT LÕI
TRONG CHUYỂN ĐỔI SỐ

ĐIỀU GÌ ĐỨNG SAU MỌI THAY ĐỔI SỐ?

Ở bài học trước, chúng ta đã hiểu chuyển đổi số là thay đổi cách làm việc để tạo ra giá trị mới. Nhưng hẳn sẽ có người thắc mắc: vậy thứ gì đứng sau những thay đổi ấy? Vì sao một phần mềm lại có thể tự tóm tắt văn bản, một cổng dịch vụ công lại phục vụ được hàng nghìn người cùng lúc?

Câu trả lời nằm ở những công nghệ số nền tảng. Quý Anh/Chị đừng lo nếu thấy mấy cái tên nghe có vẻ “kỹ thuật” như trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, hay điện toán đám mây. Trong ít phút tới, tôi sẽ cùng Anh/Chị gọi tên năm công nghệ cốt lõi một cách thật dễ hiểu, và quan trọng hơn, là thấy chúng đang hiện diện ngay trong công việc hằng ngày của chúng ta như thế nào.

HÌNH DUNG VỀ MỘT “CƠ THỂ SỐ”

Để dễ nhớ, tôi xin mời Anh/Chị hình dung năm công nghệ này giống như các bộ phận của một cơ thể đang làm việc. Trí tuệ nhân tạo là khối óc biết suy nghĩ. Internet vạn vật là các giác quan để cảm nhận. Dữ liệu lớn là bộ não ghi nhớ và phân tích. Điện toán đám mây là cơ bắp tạo sức mạnh. Còn chuỗi khối là trí nhớ trung thực, không thể chối cãi.

Khi năm bộ phận này phối hợp, chúng tạo nên sức mạnh cho cả nền hành chính số. Bây giờ, ta hãy đi qua từng “bộ phận” một.

NĂM CÔNG NGHỆ, NĂM VAI TRÒ

Thứ nhất, Trí tuệ nhân tạo - hay AI - là khối óc. Đây là công nghệ giúp máy tính “học” từ dữ liệu để làm những việc vốn cần đến trí tuệ con người: đọc hiểu, tóm tắt, gợi ý, trả lời câu hỏi. Trong công sở, AI đã có thể giúp Anh/Chị soạn bản nháp một công văn, tóm tắt nhanh một báo cáo dài, hay phân loại văn bản đến theo từng nhóm. Nó không thay thế chúng ta, mà gánh bớt những việc lặp đi lặp lại, để ta dành thời gian cho phần việc cần cái đầu và sự cân nhắc của con người.

Thứ hai, Internet vạn vật - gọi tắt là IoT - là các giác quan. Hãy hình dung những chiếc cảm biến nhỏ được gắn ở nhiều nơi: cảm biến đo điện năng trong trụ sở, cảm biến nhiệt độ, độ ẩm, hay camera giám sát. Chúng liên tục thu thập thông tin từ thực tế và gửi về hệ thống. Nhờ đó, cơ quan có số liệu thật, theo thời gian thực, để vận hành và ra quyết định - thay vì phải ước chừng.

Thứ ba, Dữ liệu lớn - Big Data - là bộ não phân tích. Mỗi ngày, hoạt động của cơ quan sinh ra vô số dữ liệu: hồ sơ, văn bản, lượt nộp dịch vụ công, phản ánh của người dân. Khi biết tập hợp và phân tích bài bản, ta sẽ nhìn ra những điều mắt thường khó thấy: thủ tục nào đang bị chậm, nhóm hồ sơ nào hay sai sót, nhu cầu của người dân đang dịch chuyển ra sao. Người ta hay ví dữ liệu là “dầu mỏ mới” - bởi ai biết khai thác, người đó có lợi thế.

Thứ tư, Điện toán đám mây - Cloud - là cơ bắp. Trước đây, mỗi cơ quan phải tự mua máy chủ, tự bảo trì, rất tốn kém. Nay, ta có thể thuê hạ tầng tính toán và lưu trữ qua mạng, cần bao nhiêu dùng bấy nhiêu. Chính nhờ đám mây mà chúng ta họp trực tuyến ổn định, lưu và chia sẻ tài liệu mọi lúc mọi nơi, và dữ liệu giữa các đơn vị liên thông được với nhau.

Thứ năm, Chuỗi khối - Blockchain - là cuốn sổ ghi chép trung thực. Hãy tưởng tượng một cuốn sổ mà một khi đã ghi vào thì không ai sửa lén được, và nhiều bên cùng giữ một bản giống nhau để đối chiếu. Đó là blockchain. Với đặc tính minh bạch và chống sửa đổi, công nghệ này đang được nghiên cứu để lưu các loại hồ sơ cần độ tin cậy cao, bảo đảm thông tin toàn vẹn từ đầu đến cuối.

HIỂU ĐỦ ĐỂ DÙNG ĐÚNG

Thưa Anh/Chị, năm công nghệ này không tách rời nhau, mà liên kết thành một dòng chảy: IoT thu thập dữ liệu, Big Data lưu trữ và phân tích, AI khai thác để đưa ra gợi ý, Cloud cung cấp hạ tầng cho tất cả vận hành, còn Blockchain gia cố niềm tin. Chúng cùng phục vụ ba mục tiêu lớn của quốc gia là Chính phủ số, kinh tế số và xã hội số.

Điều tôi mong Anh/Chị ghi nhớ, là chúng ta không cần trở thành kỹ sư công nghệ. Việc của mỗi cán bộ, công chức, viên chức là hiểu đủ để dùng đúng: biết công nghệ nào giúp được việc gì, để khi cơ quan triển khai một hệ thống mới, ta đón nhận một cách tự tin thay vì e ngại.

NỀN TẢNG ĐỂ TỰ TIN BƯỚC TIẾP

Chúng ta vừa điểm qua năm công nghệ số cốt lõi gồm: trí tuệ nhân tạo, Internet vạn vật, dữ liệu lớn, điện toán đám mây và chuỗi khối. Đây là những công nghệ giữ vai trò nền tảng của quá trình chuyển đổi số. Nhưng công nghệ chỉ là phương tiện. Câu hỏi lớn hơn là: tất cả những công nghệ ấy được huy động để xây dựng điều gì cho đất nước?

Câu trả lời nằm ở ba trụ cột lớn: Chính phủ số, kinh tế số và xã hội số. Đây chính là đích đến của chuyển đổi số quốc gia, và cũng là nơi mỗi cán bộ, công chức, viên chức chúng ta trực tiếp góp một phần công sức. Đó là nội dung tôi sẽ cùng Quý Anh/Chị tìm hiểu ở bài học tiếp theo. Xin kính chào và hẹn gặp lại Quý Anh/Chị!

CÂU HỎI TRẮC NGHIỆM

Phần kiểm tra kiến thức

Câu 1. Công nghệ nào sau đây không được xem là một trong các công nghệ số cốt lõi của chuyển đổi số?

A. Trí tuệ nhân tạo (AI).

B. Chuỗi khối (Blockchain).

C. Máy in 3D.

D. Internet vạn vật (IoT).

→ Đáp án: Máy in 3D là công nghệ chế tạo, không nằm trong nhóm công nghệ số cốt lõi (AI, IoT, Big Data, Cloud, Blockchain).

Câu 2. Internet vạn vật (IoT) được hiểu đúng nhất là gì?

A. Mạng lưới các thiết bị, cảm biến kết nối Internet để thu thập và trao đổi dữ liệu từ thực tế.

B. Một dạng trí tuệ nhân tạo chuyên về mạng Internet.

C. Dịch vụ lưu trữ dữ liệu trực tuyến trên đám mây.

D. Một trang web kết nối mọi người trên toàn thế giới.

→ Đáp án: IoT là “các giác quan số” - cảm biến, thiết bị thu thập dữ liệu thời gian thực gửi về hệ thống.

Câu 3. Trong hình ảnh “cơ thể số”, điện toán đám mây (Cloud) được ví như bộ phận nào, và vì sao?

A. Khối óc, vì nó suy nghĩ thay con người.

B. Cơ bắp, vì nó cung cấp hạ tầng lưu trữ và tính toán linh hoạt cho mọi công nghệ khác vận hành.

C. Giác quan, vì nó thu thập dữ liệu.

D. Trí nhớ trung thực, vì nó chống sửa đổi dữ liệu.

→ Đáp án: Cloud là “cơ bắp hạ tầng” - dùng bao nhiêu trả bấy nhiêu, cung cấp sức mạnh tính toán cho các công nghệ khác hoạt động.

Phần tình huống công vụ

Câu 4. Cơ quan của chị C dự định lắp cảm biến đo điện năng tại trụ sở để theo dõi mức tiêu thụ điện theo thời gian thực, từ đó tiết kiệm chi phí. Giải pháp này ứng dụng chủ yếu công nghệ nào?

A. Blockchain (chuỗi khối).

B. Internet vạn vật (IoT), kết hợp dữ liệu lớn để phân tích.

C. Điện toán đám mây đơn thuần.

D. Không liên quan đến công nghệ số nào.

→ Đáp án: Cảm biến thu thập dữ liệu thực tế chính là IoT; số liệu thu được có thể đưa vào Big Data để phân tích, tối ưu.

Câu 5. Anh D nghe nói AI rất mạnh, nên định để AI tự động ban hành luôn các quyết định hành chính thay mình cho nhanh. Theo Anh/Chị, quan điểm đúng là:

A. Hợp lý, vì AI thông minh hơn con người nên cứ giao toàn bộ cho AI.

B. Không nên; AI chỉ là công cụ hỗ trợ (soạn nháp, tóm tắt, gợi ý), còn quyết định và trách nhiệm cuối cùng vẫn thuộc về cán bộ, công chức theo đúng thẩm quyền.

C. Tùy ý, miễn là xong việc nhanh.

D. Nên giao hết cho AI để khỏi chịu trách nhiệm.

→ Đáp án: Công nghệ là công cụ; con người vẫn giữ vai trò quyết định và chịu trách nhiệm theo quy định.

Bài 3

 CHÍNH PHỦ SỐ, KINH TẾ SỐ VÀ XÃ HỘI SỐ -
3 TRỤ CỘT CỐT LÕI CỦA CHUYỂN ĐỔI SỐ QUỐC GIA

"TẤT CẢ NHỮNG NỖ LỰC ẤY, RỐT CUỘC HƯỚNG TỚI ĐIỀU GÌ?"

Hai bài học trước, chúng ta đã hiểu chuyển đổi số là gì và những công nghệ nào đứng sau nó. Nhưng có lẽ Anh/Chị sẽ hỏi: tất cả những nỗ lực ấy, rốt cuộc hướng tới điều gì? Quốc gia đang đi theo một bản thiết kế chung như thế nào?

Câu trả lời nằm gọn trong ba chữ: Chính phủ số, kinh tế số và xã hội số. Đây chính là ba trụ cột mà cả nước đang cùng nhau xây dựng. Trong ít phút tới, tôi xin cùng Quý Anh/Chị hiểu rõ ba trụ cột này là gì, chúng đã thành hình ra sao qua những con số rất thực tế, và quan trọng nhất - mỗi cán bộ, công chức, viên chức chúng ta đứng ở đâu trong bức tranh lớn đó.

CHIẾC “KIỀNG BA CHÂN” CỦA QUỐC GIA

Trước hết, xin Anh/Chị hình dung công cuộc chuyển đổi số quốc gia như một chiếc kiềng ba chân. Một chiếc kiềng chỉ đứng vững khi có đủ cả ba chân, và mỗi chân đỡ một phần sức nặng. Ba chân ấy chính là Chính phủ số, kinh tế số và xã hội số.

Định hướng này không phải ngẫu nhiên mà có. Nó được đặt ra rất rõ trong Chương trình Chuyển đổi số quốc gia mà Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt từ năm 2020, với ba mục tiêu cơ bản (Hiển thị chữ trên màn hình: "Quyết định số 749/QĐ-TTg ngày 03/6/2020 của Thủ tướng Chính phủ - Chương trình Chuyển đổi số quốc gia"): phát triển Chính phủ số để nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động; phát triển kinh tế số để nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế; và phát triển xã hội số để thu hẹp khoảng cách số. Bây giờ, ta hãy lần lượt đi qua từng chân kiềng.

BA TRỤ CỘT CỐT LÕI NHƯ KIỀNG 3 CHÂN

Trụ cột thứ nhất - Chính phủ số. Nói gọn, đây là một bộ máy nhà nước vận hành trên môi trường số: cung cấp dịch vụ công trực tuyến, ra quyết định dựa trên dữ liệu, hoạt động minh bạch và hiệu quả hơn. Đây chính là trụ cột gắn trực tiếp với công việc của chúng ta. Và nó đã có hình hài thật rõ: đến năm 2024, tỷ lệ hồ sơ trực tuyến toàn trình của cả nước đạt khoảng 45%, tăng 2,5 lần so với năm 2023; Cổng Dịch vụ công quốc gia đã tích hợp 4.475 thủ tục, chiếm khoảng 70% tổng số thủ tục hành chính. Mỗi hồ sơ Anh/Chị xử lý trên hệ thống, mỗi thủ tục đưa lên trực tuyến, đều là một viên gạch xây nên trụ cột này.

Trụ cột thứ hai - kinh tế số. Đây là phần kinh tế dựa trên công nghệ số và dữ liệu - từ thương mại điện tử, thanh toán không tiền mặt, đến các nền tảng số. Con số rất ấn tượng: tỷ trọng kinh tế số năm 2024 ước đạt 18,3% GDP, với tốc độ tăng trưởng vượt 20% một năm, nhanh nhất Đông Nam Á. Quý Anh/Chị có thể nghĩ kinh tế số là việc của doanh nghiệp. Nhưng không hẳn - khi cơ quan nhà nước cải cách thủ tục, cấp phép nhanh gọn trên môi trường số, chính là chúng ta đang tạo đất cho kinh tế số lớn lên.

Trụ cột thứ ba - xã hội số. Đây là khi công nghệ số đi vào đời sống thường ngày của mỗi người dân, và quan trọng là không ai bị bỏ lại phía sau. Trụ cột này cũng đang vững dần: đến cuối năm 2024, số tài khoản định danh điện tử VNeID đã kích hoạt đạt trên 55 triệu; 90% người tham gia bảo hiểm đã có sổ sức khỏe điện tử; 100% học sinh, sinh viên có hồ sơ học tập số. Khi Anh/Chị tận tình hướng dẫn một người dân lớn tuổi nộp hồ sơ trực tuyến, đó chính là lúc Anh/Chị đang vun đắp cho trụ cột xã hội số.

VẬY CHÚNG TA ĐỨNG Ở CHÂN KIỀNG NÀO?

Vậy giữa chiếc kiềng ba chân ấy, mỗi cán bộ, công chức, viên chức đứng ở đâu? Câu trả lời là: chúng ta ở ngay chân kiềng thứ nhất - Chính phủ số - và là người trực tiếp đặt từng viên gạch.

Điều đó thể hiện qua những việc rất cụ thể hằng ngày. Khi Anh/Chị số hóa một quy trình nội bộ, xử lý văn bản trên hệ thống thay vì in giấy, cập nhật dữ liệu đầy đủ và chính xác lên cơ sở dữ liệu dùng chung - là Anh/Chị đang làm cho Chính phủ số mạnh lên. Và vì ba trụ cột liên kết với nhau, một Chính phủ số vận hành tốt sẽ kéo theo kinh tế số phát triển và xã hội số lan tỏa.

Tôi mong Anh/Chị nhớ điều này: chuyển đổi số quốc gia nghe thì lớn lao, nhưng nó được tạo nên từ chính chất lượng công việc của mỗi người, mỗi ngày. Đơn vị của Anh/Chị số hóa được quy trình nào, thì bức tranh chung lại rõ thêm một mảng.

TRỤ CỘT VỮNG NHỜ CON NGƯỜI

Như vậy, trong bài học hôm nay, chúng ta đã cùng nhau tìm hiểu ba trụ cột của chuyển đổi số quốc gia - Chính phủ số, kinh tế số và xã hội số - qua hình ảnh một chiếc kiềng ba chân vững chãi, cùng những con số cho thấy chúng đang thành hình rõ nét. Và hơn hết, chúng ta đã thấy được vị trí của chính mình: mỗi cán bộ, công chức, viên chức là người trực tiếp xây nên trụ cột Chính phủ số.

Nhưng để xây dựng được những trụ cột ấy, công nghệ và hệ thống thôi là chưa đủ - điều cốt yếu nằm ở con người, ở cách chúng ta thay đổi tư duy và thói quen làm việc. Đó chính là nội dung tôi sẽ cùng Anh/Chị tìm hiểu ở bài tiếp theo: tư duy số và văn hóa số trong cơ quan nhà nước. Xin chân thành cảm ơn và hẹn gặp lại Quý Anh/Chị!

CÂU HỎI TRẮC NGHIỆM

Phần kiểm tra kiến thức

Câu 1. Theo Chương trình Chuyển đổi số quốc gia (Quyết định 749/QĐ-TTg), ba trụ cột cơ bản của chuyển đổi số là gì?

A. Phần cứng số, phần mềm số và dữ liệu số.

B. Chính phủ số, kinh tế số và xã hội số.

C. Trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và điện toán đám mây.

D. Chính phủ số, doanh nghiệp số và công dân số.

→ Đáp án: Quyết định 749/QĐ-TTg xác định ba mục tiêu/trụ cột: Chính phủ số, kinh tế số, xã hội số.

Câu 2. “Chính phủ số” được hiểu đúng nhất là gì?

A. Là việc trang bị thật nhiều máy tính cho các cơ quan nhà nước.

B. Là bộ máy nhà nước vận hành trên môi trường số: cung cấp dịch vụ công trực tuyến, ra quyết định dựa trên dữ liệu, minh bạch và hiệu quả.

C. Là một phần mềm do Chính phủ phát hành.

D. Là việc chuyển toàn bộ tài liệu giấy thành file PDF.

→ Đáp án: Chính phủ số là sự thay đổi cách vận hành dựa trên dữ liệu và công nghệ, không chỉ là trang bị thiết bị hay số hóa tài liệu.

Câu 3. Mục tiêu của trụ cột “xã hội số” là gì?

A. Buộc tất cả người dân phải dùng mạng xã hội.

B. Chỉ phát triển công nghệ cho khu vực thành thị.

C. Đưa công nghệ số vào đời sống người dân và thu hẹp khoảng cách số, không để ai bị bỏ lại phía sau.

D. Thay thế hoàn toàn các giao dịch trực tiếp bằng giao dịch trực tuyến.

→ Đáp án: Xã hội số hướng tới phổ cập tiện ích số tới mọi người dân và thu hẹp khoảng cách số.

Phần tình huống công vụ

Câu 4. Anh A cho rằng “kinh tế số là chuyện của doanh nghiệp, không liên quan gì đến công việc hành chính của tôi”. Quan điểm phù hợp hơn là:

A. Đúng hoàn toàn, cán bộ hành chính không đóng góp gì cho kinh tế số.

B. Chưa đầy đủ; khi cơ quan nhà nước cải cách thủ tục, cấp phép nhanh gọn trên môi trường số, chính là đang tạo điều kiện cho kinh tế số phát triển.

C. Đúng, vì ba trụ cột hoàn toàn tách rời nhau.

D. Sai, vì kinh tế số mới là việc quan trọng nhất, còn lại không cần quan tâm.

→ Đáp án: Ba trụ cột liên kết với nhau; một Chính phủ số hiệu quả sẽ thúc đẩy kinh tế số phát triển.

Câu 5. Trong các việc sau, việc nào của một công chức đóng góp trực tiếp nhất vào việc xây dựng trụ cột “Chính phủ số”?

A. Mua sắm thêm thiết bị văn phòng hiện đại.

B. Số hóa quy trình nội bộ, xử lý văn bản trên hệ thống và cập nhật dữ liệu đầy đủ, chính xác lên cơ sở dữ liệu dùng chung.

C. Khuyến khích đồng nghiệp mua sắm trực tuyến.

D. Lập một trang mạng xã hội cá nhân để đăng tin công việc.

→ Đáp án: Chính phủ số được xây nên từ việc số hóa quy trình và dữ liệu chính xác trong chính công việc hằng ngày của cán bộ.

Bài 4

TƯ DUY SỐ VÀ VĂN HÓA SỐ
TRONG CƠ QUAN NHÀ NƯỚC

"MẤY THỨ MÁY MÓC NÀY CHẮC KHÔNG DÀNH CHO TÔI..."

Tôi xin bắt đầu bằng một câu chuyện. Có một cán bộ đã gắn bó với nghề mấy chục năm, quen làm việc với giấy tờ, sổ sách. Khi cơ quan chuyển sang xử lý văn bản trên máy tính bảng, anh đã thật lòng chia sẻ: “Tôi quen giấy tờ cả đời rồi, mấy thứ máy móc này chắc không dành cho tôi nữa.”

Vậy mà chỉ sau vài tuần được đồng nghiệp hướng dẫn, rồi tự mày mò thêm, chính anh lại cười và nói: “Giờ mà thiếu cái máy này, tôi thấy thiếu hẳn một thứ. Tra cứu văn bản nhanh, ký duyệt cũng gọn, tiện thật!”

Câu chuyện nhỏ ấy gợi cho chúng ta một điều lớn: rào cản của chuyển đổi số thường không nằm ở công nghệ, mà nằm ở thói quen và suy nghĩ của mỗi người. Và chìa khóa để vượt qua, chính là hai thứ tôi muốn chia sẻ hôm nay: tư duy số và văn hóa số.

CHIẾC LA BÀN CỦA MỖI NGƯỜI

Trước hết là tư duy số. Nói đơn giản, đó là cách nghĩ cởi mở và chủ động với cái mới: trước một công việc, thay vì mặc định làm theo lối cũ, ta tự hỏi “liệu có cách nào số hóa để làm việc này nhanh hơn, chính xác hơn, minh bạch hơn không?”. Tôi xin ví tư duy số như một chiếc la bàn - nó không làm thay việc cho ta, nhưng giúp ta chọn đúng hướng đi giữa vô vàn cách làm.

Còn văn hóa số là chuyện của cả tập thể. Nếu tư duy số là la bàn của mỗi người, thì văn hóa số là bầu không khí chung của cả cơ quan - nơi mọi người cùng chia sẻ thông tin thay vì giữ riêng, cùng cộng tác trên hệ thống thay vì mạnh ai nấy làm, và cùng xem việc học hỏi cái mới là chuyện bình thường mỗi ngày. Một người có tư duy số sẽ thấy đơn độc nếu xung quanh vẫn giữ lối cũ; ngược lại, một bầu không khí số tốt sẽ kéo từng người cùng tiến lên.

NẾP CŨ VÀ NẾP LÀM VIỆC SỐ - KHÁC NHAU Ở ĐÂU?

Vậy nếp làm việc số khác nếp cũ ở chỗ nào? Tôi xin nêu vài điểm để Anh/Chị dễ hình dung.

Về cách xử lý công việc: nếp cũ nặng về thủ tục giấy tờ, một văn bản có khi phải chờ luân chuyển qua nhiều khâu; nếp số đặt kết quả phục vụ người dân lên trên, quy trình được tinh gọn nhờ hệ thống.

Về dữ liệu: nếp cũ hay rơi vào cảnh “xin - chờ - chuyển”, thông tin nằm rải rác mỗi nơi một ít; nếp số coi dữ liệu là tài sản chung, cập nhật một lần trên hệ thống, ai có thẩm quyền đều tra cứu được ngay.

Về học tập: nếp cũ thường học theo đợt, học xong để đó; còn trong văn hóa số, việc học là thường xuyên - mỗi ngày dành mươi, mười lăm phút học một kỹ năng nhỏ, giống như chúng ta đang học qua chính những video ngắn thế này.

Điều tôi muốn nhấn mạnh là: chuyển từ nếp cũ sang nếp số không phải bỏ đi sự cẩn trọng, kỷ cương của người cán bộ, mà là giữ nguyên tinh thần trách nhiệm ấy và làm cho nó nhanh hơn, rõ ràng hơn nhờ công cụ số.

NGƯỜI THẮP LỬA VÀ NHỮNG TẤM GƯƠNG NHỎ

Trong hành trình này, người lãnh đạo có vai trò đặc biệt - như người thắp lửa và mở đường. Khi thủ trưởng đơn vị trực tiếp dùng chữ ký số, phê duyệt trên hệ thống, trao đổi công việc qua nền tảng chung, thì cả tập thể sẽ nhìn vào đó mà làm theo. Lãnh đạo cũng là người tạo “không gian an toàn để thử”: cho phép làm thí điểm ở phạm vi nhỏ, sai thì sửa, để anh em không sợ sai mà ngại đổi mới; và ghi nhận, động viên kịp thời những sáng kiến số dù nhỏ.

Nhưng văn hóa số không chỉ trông chờ vào lãnh đạo. Mỗi cán bộ, công chức, viên chức đều có thể bắt đầu từ những việc rất nhỏ: chủ động dùng hệ thống mới thay vì chờ nhắc; mạnh dạn hỏi đồng nghiệp khi chưa rõ; và sẵn lòng hướng dẫn lại cho người đi sau. Cán bộ trẻ rành công nghệ giúp cán bộ lớn tuổi một thao tác, cán bộ lâu năm chia sẻ lại kinh nghiệm xử lý công việc - đó chính là văn hóa số đang hình thành.

Tôi mong mỗi Anh/Chị hãy trở thành một tấm gương số nho nhỏ ngay tại bàn làm việc của mình. Bởi mỗi phòng, mỗi ban là một tế bào; nhiều tế bào khỏe mạnh sẽ làm nên một cơ quan số vững vàng.

CÓ LA BÀN RỒI, TIẾP THEO TA NHÌN VÀO ĐÂU?

Như vậy, trong bài học hôm nay, chúng ta đã cùng nhau tìm hiểu hai yếu tố con người cốt lõi của chuyển đổi số: tư duy số - chiếc la bàn của mỗi cá nhân, và văn hóa số - bầu không khí chung của cả cơ quan. Chúng ta cũng thấy rằng thay đổi bắt đầu từ thói quen, từ sự nêu gương của lãnh đạo và hành động nhỏ của mỗi người.

Khi đã có tư duy đúng và một văn hóa cởi mở, bước tiếp theo là biết dựa vào dữ liệu để làm việc và ra quyết định cho chuẩn xác. Đó chính là nội dung tôi sẽ cùng Anh/Chị tìm hiểu ở bài học sau: quản lý dữ liệu và ra quyết định dựa trên dữ liệu. Xin chân thành cảm ơn và hẹn gặp lại Quý Anh/Chị!

CÂU HỎI TRẮC NGHIỆM

Phần kiểm tra kiến thức

Câu 1. Phát biểu nào sau đây đúng về “tư duy số”?

A. Là cách nghĩ cởi mở, chủ động tìm giải pháp số để làm việc nhanh hơn, chính xác hơn; coi công nghệ là cơ hội chứ không phải trở ngại.

B. Là khả năng sửa chữa máy tính và thiết bị công nghệ.

C. Là việc chỉ dùng công nghệ khi được cấp trên yêu cầu.

D. Là thay thế hoàn toàn con người bằng máy móc trong xử lý công việc.

→ Đáp án: Tư duy số là thái độ chủ động, cởi mở với công nghệ, không phải kỹ năng kỹ thuật hay sự thụ động chờ chỉ đạo.

Câu 2. Đâu là đặc điểm của “văn hóa số” trong một cơ quan?

A. Mỗi người giữ riêng thông tin của mình để bảo đảm an toàn.

B. Hạn chế tối đa việc học hỏi để tập trung cho công việc.

C. Chia sẻ tri thức, cộng tác trên hệ thống chung, minh bạch thông tin (không mật) và học tập thường xuyên.

D. Chỉ họp trực tiếp, không dùng các nền tảng trực tuyến.

→ Đáp án: Văn hóa số đề cao chia sẻ, cộng tác, minh bạch và học tập suốt đời.

Câu 3. Trong việc xây dựng văn hóa số, vai trò “nêu gương” của lãnh đạo thể hiện rõ nhất ở hành động nào?

A. Yêu cầu cấp dưới dùng hệ thống số, còn mình vẫn xử lý bằng giấy.

B. Trực tiếp dùng chữ ký số, phê duyệt và trao đổi công việc trên hệ thống chung để cả tập thể làm theo.

C. Chỉ phát động phong trào trên văn bản.

D. Giao toàn bộ việc chuyển đổi số cho bộ phận công nghệ thông tin.

→ Đáp án: Nêu gương là lãnh đạo trực tiếp sử dụng công cụ số, không chỉ hô hào hay giao khoán.

Phần tình huống công vụ

Câu 4. Chị B lớn tuổi, còn e ngại khi dùng hệ thống quản lý văn bản mới. Là đồng nghiệp có tư duy số và tinh thần văn hóa số, anh/chị nên làm gì?

A. Làm hộ luôn phần việc của chị B cho nhanh, để chị khỏi phải học.

B. Để mặc chị tự xoay xở, ai cũng phải tự lo phần mình.

C. Kiên nhẫn hướng dẫn chị từng thao tác, động viên chị thử làm, và sẵn sàng hỗ trợ khi chị cần.

D. Báo cáo lãnh đạo rằng chị B không đủ năng lực làm việc.

→ Đáp án: Văn hóa số là cùng chia sẻ, hỗ trợ nhau cùng tiến bộ, không bỏ ai lại phía sau và cũng không làm thay.

Câu 5. Cơ quan anh A muốn hình thành thói quen làm việc số. Cách làm nào dưới đây thể hiện đúng tinh thần “không gian an toàn để thử”?

A. Bắt buộc toàn cơ quan đổi sang quy trình số ngay lập tức, ai làm sai sẽ bị kỷ luật.

B. Cho một nhóm nhỏ thí điểm quy trình số trước, chấp nhận có sai sót nhỏ để rút kinh nghiệm rồi nhân rộng dần.

C. Chờ tất cả mọi người thành thạo rồi mới bắt đầu triển khai.

D. Chỉ triển khai trên giấy tờ, không thực hiện trên thực tế.

→ Đáp án: “Không gian an toàn để thử” là cho phép thí điểm phạm vi nhỏ, sai nhỏ - sửa nhanh - học nhanh, thay vì áp đặt cứng nhắc hoặc trì hoãn.

Bài 5

QUẢN LÝ DỮ LIỆU VÀ RA QUYẾT ĐỊNH DỰA
TRÊN DỮ LIỆU

QUYẾT ĐỊNH BẰNG CẢM TÍNH - CÁI GIÁ PHẢI TRẢ

Tôi xin hỏi Anh/Chị một câu: đã bao giờ chúng ta đề xuất một việc, lập một kế hoạch, hay tham mưu một quyết định, mà cơ sở chủ yếu là “theo tôi thấy”, “có lẽ là”, hay “mọi năm vẫn thế” chưa?

Cách làm dựa vào cảm tính và kinh nghiệm chủ quan không phải lúc nào cũng sai, nhưng nó tiềm ẩn rủi ro: ta dễ bỏ sót vấn đề thật, dễ đề xuất chưa trúng, và khi cấp trên hỏi “căn cứ vào đâu?” thì lại lúng túng. Có một câu nói tôi rất tâm đắc: “Không có dữ liệu, mọi quyết định chỉ là cảm tính.” Vậy làm thế nào để mỗi đề xuất, mỗi tham mưu của chúng ta có sức nặng và đáng tin cậy hơn? Câu trả lời nằm ở hai chữ: dữ liệu.

DỮ LIỆU - TÀI SẢN ĐANG BỊ BỎ QUÊN

Trước hết, ta cần thay đổi cách nhìn về dữ liệu. Trong công việc hằng ngày, cơ quan nào cũng đang ngồi trên một “mỏ vàng” mà đôi khi chưa để ý: số lượt hồ sơ tiếp nhận mỗi tháng, thời gian xử lý trung bình từng loại thủ tục, tỷ lệ hồ sơ trễ hẹn, các phản ánh thường gặp của người dân. Tất cả những con số ấy chính là dữ liệu - và chúng là tài sản.

Tôi xin ví dữ liệu như đèn pha của một chiếc xe chạy đêm. Không có đèn, ta vẫn lái được, nhưng là lái trong phấp phỏng, dễ đi nhầm đường. Có đèn pha, con đường phía trước hiện rõ, ta đi vừa nhanh vừa an tâm. Dữ liệu cũng vậy: nó soi rõ thực trạng để chúng ta thấy đúng vấn đề, thay vì phán đoán trong mờ mịt.

Cũng cần phân biệt nhanh: có dữ liệu định lượng - là các con số đo đếm được như số hồ sơ, tỷ lệ phần trăm; và dữ liệu định tính - là các ý kiến, phản ánh, nhận xét. Một bên cho ta biết “bao nhiêu”, một bên cho ta biết “vì sao”. Kết hợp cả hai, bức tranh mới đầy đủ.

NĂM BƯỚC BIẾN SỐ LIỆU THÀNH QUYẾT ĐỊNH

Vậy làm sao để đi từ một đống số liệu đến một quyết định đúng? Tôi xin chia sẻ một quy trình năm bước rất dễ nhớ và áp dụng được ngay.

Bước một - Đặt đúng câu hỏi. Trước khi tìm số liệu, hãy xác định rõ ta muốn trả lời điều gì. Ví dụ: “Vì sao tháng vừa rồi hồ sơ lĩnh vực đất đai bị trễ hẹn nhiều?”

Bước hai - Thu thập dữ liệu liên quan. Tập hợp số liệu cần thiết: số hồ sơ tiếp nhận, số hồ sơ trễ, thời gian xử lý ở từng khâu, ý kiến phản ánh của người dân.

Bước ba - Phân tích. Sắp xếp, so sánh để tìm ra điểm bất thường. Chẳng hạn, ta phát hiện 70% hồ sơ trễ đều dừng lại ở cùng một khâu thẩm định.

Bước bốn - Rút ra kết luận. Từ phân tích, ta nhìn ra nguyên nhân thật: khâu thẩm định đang quá tải, chứ không phải do cán bộ tiếp nhận làm chậm.

Bước năm - Ra quyết định và hành động. Trên cơ sở đó, ta đề xuất giải pháp trúng vấn đề: tăng cường nhân lực cho khâu thẩm định, kèm theo số liệu chứng minh. Một đề xuất như thế chắc chắn thuyết phục hơn nhiều so với việc chỉ nói “khâu thẩm định hơi chậm”.

Anh/Chị thấy đấy, năm bước này không hề cao siêu. Nó chỉ đòi hỏi chúng ta tập một thói quen: trước khi kết luận, hãy nhìn vào số liệu.

ĐỌC SỐ LIỆU SAO CHO ĐÚNG - VÀ AN TOÀN

Khi làm việc với dữ liệu, có vài điều tôi mong Anh/Chị lưu ý để dùng cho đúng.

Thứ nhất, luôn hỏi về nguồn gốc và độ tin cậy của số liệu: con số này ai cung cấp, thu thập khi nào, đã đầy đủ chưa. Một báo cáo ghi “90% người dân hài lòng” sẽ rất khác nhau nếu chỉ khảo sát mười người so với khảo sát một nghìn người.

Thứ hai, cẩn trọng giữa “tương quan” và “nguyên nhân”. Hai hiện tượng cùng xảy ra một lúc chưa chắc cái này gây ra cái kia. Thấy hai số liệu đi cùng chiều, ta nên kiểm chứng thêm trước khi kết luận.

Thứ ba, và đặc biệt quan trọng với cán bộ nhà nước: tuân thủ quy định về bảo mật và bảo vệ dữ liệu cá nhân. Dữ liệu dân cư, dữ liệu nội bộ phải được sử dụng đúng thẩm quyền, đúng mục đích; tuyệt đối không tùy tiện chia sẻ ra ngoài hay đưa lên mạng. Khai thác dữ liệu là quyền, nhưng bảo vệ dữ liệu là trách nhiệm.

TỪ HÔM NAY, HÃY ĐỂ SỐ LIỆU LÊN TIẾNG

Như vậy, trong bài học hôm nay, chúng ta đã cùng nhau hiểu vì sao dữ liệu là tài sản và là “đèn pha soi đường” cho mọi quyết định; nắm được quy trình năm bước để biến số liệu thành quyết định đúng; và ghi nhớ những lưu ý khi đọc số liệu, nhất là trách nhiệm bảo mật dữ liệu.

Tôi mong rằng, từ hôm nay, mỗi khi chuẩn bị tham mưu hay đề xuất một việc gì, Anh/Chị hãy tập thói quen tự hỏi: “Mình đã có số liệu nào để chứng minh chưa?” Khi cả cơ quan cùng để số liệu lên tiếng, các quyết định sẽ ngày một chính xác và minh bạch hơn.

Nhưng muốn khai thác dữ liệu một cách hiệu quả, có một điều kiện tiên quyết phải bảo đảm, đó là sự an toàn. Dữ liệu phải được bảo vệ thì mới dám dùng, mới đáng tin. Và đó chính là nội dung tôi sẽ cùng Anh/Chị tìm hiểu ở bài học sau: an toàn thông tin và an ninh mạng trong môi trường số. Xin chân thành cảm ơn và hẹn gặp lại Quý Anh/Chị!

CÂU HỎI TRẮC NGHIỆM

Phần kiểm tra kiến thức

Câu 1. Đâu là bước đầu tiên khi muốn ra quyết định dựa trên dữ liệu?

A. Thu thập càng nhiều dữ liệu càng tốt, rồi tính sau.

B. Xác định rõ câu hỏi hoặc vấn đề cần giải quyết, từ đó mới biết cần thu thập dữ liệu gì.

C. Phân tích dữ liệu ngay bằng phần mềm.

D. Đưa ra kết luận trước, rồi tìm số liệu minh họa cho kết luận đó.

→ Đáp án: Phải đặt đúng câu hỏi trước thì việc thu thập và phân tích dữ liệu mới đúng hướng.

Câu 2. Sự khác nhau cơ bản giữa dữ liệu “định lượng” và dữ liệu “định tính” là gì?

A. Định lượng là dữ liệu mật, định tính là dữ liệu công khai.

B. Định lượng là các con số đo đếm được (bao nhiêu); định tính là các ý kiến, phản ánh, nhận xét (vì sao).

C. Định lượng do máy tạo ra, định tính do con người tạo ra.

D. Hai loại này hoàn toàn giống nhau, chỉ khác tên gọi.

→ Đáp án: Định lượng trả lời “bao nhiêu”, định tính trả lời “vì sao”; kết hợp cả hai mới đầy đủ.

Câu 3. Khi nhận được một báo cáo ghi “90% người dân hài lòng với dịch vụ công”, cán bộ có tư duy dữ liệu nên làm gì?

A. Tin ngay và sử dụng con số đó trong mọi báo cáo.

B. Bỏ qua vì số liệu không bao giờ đáng tin.

C. Hỏi về nguồn gốc và độ tin cậy: khảo sát bao nhiêu người, ở đâu, thời điểm nào, mẫu có đại diện không.

D. Tự ý làm tròn thành 100% cho đẹp báo cáo.

→ Đáp án: Luôn kiểm chứng nguồn gốc, cỡ mẫu và tính đại diện của số liệu trước khi sử dụng.

Phần tình huống công vụ

Câu 4. Phòng của anh A thấy hồ sơ trễ hẹn tăng đột biến. Lãnh đạo hỏi nguyên nhân. Cách tham mưu thể hiện đúng tinh thần “ra quyết định dựa trên dữ liệu” là:

A. Trả lời ngay theo cảm nhận: “Chắc do anh em tiếp nhận làm chậm.”

B. Thống kê số hồ sơ trễ theo từng khâu, phát hiện phần lớn dừng ở khâu thẩm định, rồi đề xuất giải pháp kèm số liệu chứng minh.

C. Đề xuất kỷ luật toàn bộ nhân viên cho có động thái.

D. Chờ tháng sau xem tình hình thế nào rồi mới báo cáo.

→ Đáp án: Dựa vào số liệu phân tích từng khâu để tìm đúng nguyên nhân và đề xuất giải pháp trúng vấn đề.

Câu 5. Trong quá trình phân tích, chị B được giao khai thác cơ sở dữ liệu dân cư có chứa thông tin cá nhân của công dân. Chị nên ứng xử thế nào cho đúng quy định?

A. Sao chép dữ liệu về máy cá nhân để tiện làm thêm ở nhà.

B. Chia sẻ một phần lên nhóm chat chung để đồng nghiệp cùng xem cho nhanh.

C. Chỉ sử dụng trong phạm vi được phép, đúng mục đích và thẩm quyền; không tùy tiện sao chép, chia sẻ hay đưa ra ngoài.

D. Đăng số liệu tổng hợp lên mạng xã hội để minh bạch với người dân.

→ Đáp án: Khai thác dữ liệu phải đi cùng trách nhiệm bảo mật: đúng thẩm quyền, đúng mục đích, không để lộ lọt dữ liệu cá nhân.

Bài 6

AN TOÀN THÔNG TIN VÀ AN NINH MẠNG
TRONG MÔI TRƯỜNG SỐ

MỘT CÚ NHẤP CHUỘT - MỘT HẬU QUẢ

Tôi xin kể một tình huống mà bất kỳ ai trong chúng ta cũng có thể gặp. Một buổi sáng bận rộn, Anh/Chị nhận được email báo “Tài khoản của bạn sắp bị khóa, bấm vào đây để xác minh ngay”. Đang vội, lại thấy lo, ta bấm vào link, điền tài khoản và mật khẩu. Chỉ vài giây sau, toàn bộ hộp thư công vụ, tài liệu trong đó đã nằm trong tay kẻ xấu.

Câu chuyện ấy cho thấy một điều: trong thời đại số, an toàn thông tin không còn là việc riêng của bộ phận kỹ thuật, mà là trách nhiệm của từng người chúng ta. Bởi ở các bài trước, chúng ta đã nói nhiều về lợi ích của dữ liệu và công nghệ - nhưng tất cả những lợi ích ấy chỉ có ý nghĩa khi chúng được bảo vệ an toàn. Vậy những rủi ro nào đang rình rập, và làm sao để phòng tránh? Đó là nội dung tôi xin chia sẻ hôm nay.

BA RỦI RO RÌNH RẬP NƠI CÔNG SỞ

Trước hết, hãy điểm mặt ba nhóm rủi ro thường gặp nhất.

Thứ nhất là email lừa đảo và liên kết độc hại. Đây là cái bẫy phổ biến nhất, mà ta vừa thấy trong câu chuyện đầu bài. Kẻ xấu giả mạo địa chỉ quen thuộc - có khi mạo danh chính lãnh đạo hay bộ phận kỹ thuật của cơ quan - rồi tạo ra tình huống khẩn cấp để ta mất bình tĩnh mà bấm vào link, mở file đính kèm. Chỉ một cú nhấp chuột tưởng vô hại, mã độc đã có thể xâm nhập cả hệ thống.

Thứ hai là sơ hở trong bảo vệ tài khoản và thiết bị. Đó là khi ta đặt mật khẩu quá đơn giản như ngày sinh, tên mình; dùng chung một mật khẩu cho mọi tài khoản; hay rời khỏi bàn làm việc mà không khóa màn hình. Mỗi sơ hở nhỏ ấy đều là một cánh cửa bỏ ngỏ.

Thứ ba là rò rỉ dữ liệu nhạy cảm. Những tài liệu nội bộ của cơ quan, hay thông tin cá nhân của người dân, nếu bị gửi qua kênh không an toàn, hoặc tùy tiện sao chép ra thiết bị cá nhân, đều có nguy cơ lọt ra ngoài. Một sơ suất nhỏ ở đây có thể để lại hậu quả rất nặng nề, ảnh hưởng đến uy tín của cả cơ quan.

NĂM CHÌA KHÓA GIỮ AN TOÀN

Từ những rủi ro đó, tôi xin trao tới Anh/Chị năm “chìa khóa an toàn” - là những nguyên tắc rất dễ làm, mà ai cũng nên ghi nhớ.

Chìa khóa thứ nhất - Cảnh giác với email và liên kết lạ. Không vội bấm vào link hay mở tệp đính kèm từ người gửi không rõ ràng, dù nội dung có vẻ khẩn cấp đến đâu. Khi nghi ngờ, hãy dừng lại một nhịp, và xác minh qua một kênh khác - chẳng hạn gọi điện trực tiếp cho người gửi.

Chìa khóa thứ hai - Bảo vệ tài khoản bằng hai lớp. Hãy đặt mật khẩu đủ mạnh: dài, kết hợp chữ hoa, chữ thường, số và ký tự đặc biệt, và không dùng lại cho nhiều tài khoản. Quan trọng không kém, hãy bật xác thực hai yếu tố cho email công vụ - để dù lỡ lộ mật khẩu, kẻ xấu vẫn chưa thể đăng nhập.

Chìa khóa thứ ba - Một nguyên tắc vàng về mật khẩu và mã OTP. Đó là: tuyệt đối không cung cấp mật khẩu hay mã OTP cho bất kỳ ai, kể cả người tự xưng là cấp trên, là công an, hay nhân viên kỹ thuật. Mật khẩu và OTP chính là chìa khóa két sắt - không bao giờ trao cho người lạ.

Chìa khóa thứ tư - Giữ cho thiết bị luôn an toàn. Thường xuyên cập nhật phần mềm và hệ điều hành, vì các bản cập nhật thường vá những lỗ hổng bảo mật. Luôn khóa màn hình khi rời chỗ. Và hạn chế dùng Wi-Fi công cộng cho công việc nhạy cảm.

Chìa khóa thứ năm - Đúng dữ liệu, đúng kênh. Đây là nguyên tắc cốt lõi với cán bộ nhà nước: tài liệu nội bộ, tài liệu mật chỉ được lưu trữ và chia sẻ trên hệ thống của cơ quan, tuyệt đối không gửi qua email cá nhân hay ứng dụng chat công khai, không tự ý sao chép ra thiết bị riêng. Với dữ liệu cá nhân của người dân, càng phải giữ gìn cẩn trọng, không tiết lộ, không dùng sai mục đích.

KHI SỰ CỐ XẢY RA - BÌNH TĨNH VÀ BÁO NGAY

Dù cẩn thận đến đâu, sự cố vẫn có thể xảy ra. Điều quan trọng là biết ứng xử cho đúng. Nếu lỡ bấm nhầm một liên kết, nghi ngờ máy nhiễm mã độc, hay phát hiện tài khoản có dấu hiệu bất thường, xin Anh/Chị nhớ ba việc.

Một là đừng giấu. Tâm lý chung là sợ bị trách nên im lặng, nhưng càng để lâu, hậu quả càng lan rộng. Hai là báo ngay cho bộ phận công nghệ thông tin hoặc cán bộ phụ trách an toàn thông tin của đơn vị, để họ kịp thời cách ly và xử lý. Ba là, nếu chẳng may dữ liệu bị mã hóa và có kẻ đòi tiền chuộc, tuyệt đối không tự ý trả tiền, mà phối hợp với bộ phận kỹ thuật để khôi phục từ bản sao lưu.

Tôi xin nhấn mạnh: báo cáo sớm một sự cố không phải là điều đáng xấu hổ, mà là hành động trách nhiệm giúp bảo vệ cả cơ quan.

AN TOÀN LÀ NỀN MÓNG CỦA CHUYỂN ĐỔI SỐ

Như vậy, trong bài học hôm nay, chúng ta đã cùng nhận diện ba nhóm rủi ro thường gặp, ghi nhớ năm chìa khóa an toàn, và biết cách bình tĩnh xử lý khi có sự cố. Tất cả gói gọn trong một tinh thần: an toàn thông tin bắt đầu từ ý thức và thói quen của mỗi người.

Anh/Chị hãy nhớ, mọi tiện ích của chuyển đổi số - từ dữ liệu, dịch vụ công đến các công cụ thông minh - chỉ thực sự phát huy giá trị khi đứng trên một nền móng an toàn vững chắc. Giữ an toàn cho dữ liệu của mình, cũng chính là giữ an toàn cho công việc và cho niềm tin của người dân.

Ở bài học tiếp theo, chúng ta sẽ cùng tìm hiểu bộ công cụ số thiết yếu nơi công sở - những trợ thủ giúp Anh/Chị làm việc hiệu quả mỗi ngày. Xin chân thành cảm ơn và hẹn gặp lại Quý Anh/Chị!

CÂU HỎI TRẮC NGHIỆM

Phần kiểm tra kiến thức

Câu 1. Đâu là một mật khẩu mạnh và an toàn?

A. Đặt thật ngắn cho dễ nhớ, ví dụ “123456” hoặc “password”.

B. Dùng tên hoặc ngày sinh của mình để khỏi quên.

C. Kết hợp chữ hoa, chữ thường, số và ký tự đặc biệt; đủ dài (tối thiểu 8-12 ký tự) và không dùng chung cho nhiều tài khoản.

D. Dùng một mật khẩu phức tạp duy nhất cho tất cả các tài khoản.

→ Đáp án: Mật khẩu mạnh cần đủ dài, phức tạp và độc nhất cho mỗi tài khoản; dùng chung một mật khẩu là rất rủi ro.

Câu 2. Lợi ích chính của việc bật “xác thực hai yếu tố” (2FA) là gì?

A. Giúp đăng nhập nhanh hơn vì không cần nhập mật khẩu.

B. Tạo thêm một lớp bảo vệ, để dù lộ mật khẩu thì kẻ xấu vẫn chưa thể đăng nhập vào tài khoản.

C. Giúp mật khẩu không bao giờ bị lộ.

D. Chỉ cần thiết khi tài khoản đã bị tấn công.

→ Đáp án: 2FA là lớp bảo vệ thứ hai, ngăn kẻ xấu đăng nhập ngay cả khi đã có mật khẩu.

Câu 3. Nguyên tắc “đúng dữ liệu, đúng kênh” trong bảo mật công vụ nghĩa là gì?

A. Dữ liệu nào cũng có thể gửi qua email cá nhân cho tiện.

B. Tài liệu nội bộ, tài liệu mật chỉ lưu trữ và chia sẻ trên hệ thống của cơ quan, không gửi qua kênh cá nhân hay sao chép tùy tiện ra thiết bị riêng.

C. Chỉ cần mã hóa là có thể gửi tài liệu mật qua bất kỳ kênh nào.

D. Dữ liệu công khai và dữ liệu mật được xử lý như nhau.

→ Đáp án: Mỗi loại dữ liệu phải đi đúng kênh phù hợp; tài liệu nội bộ, mật chỉ dùng hệ thống cơ quan.

Phần tình huống công vụ

Câu 4. Anh A nhận được điện thoại từ một người tự xưng là cán bộ kỹ thuật của cơ quan, đề nghị anh đọc mã OTP vừa nhận được để “nâng cấp hệ thống”. Anh A nên làm gì?

A. Đọc mã OTP ngay, vì người gọi nói là cán bộ kỹ thuật.

B. Đọc mã nhưng dặn người kia giữ bí mật.

C. Tuyệt đối không cung cấp mã OTP, và chủ động liên hệ lại bộ phận kỹ thuật qua kênh chính thức để xác minh.

D. Tắt máy rồi tự nâng cấp hệ thống theo ý mình.

→ Đáp án: Mã OTP là “chìa khóa” - không bao giờ cung cấp cho bất kỳ ai, kể cả người tự xưng là kỹ thuật hay cấp trên.

Câu 5. Chị B lỡ bấm vào một liên kết lạ trong email, sau đó máy tính có dấu hiệu hoạt động bất thường. Cách xử lý đúng nhất là:

A. Im lặng, tự khắc phục để tránh bị lãnh đạo khiển trách.

B. Tắt máy và coi như không có chuyện gì xảy ra.

C. Báo ngay cho bộ phận công nghệ thông tin / phụ trách an toàn thông tin của đơn vị để kịp thời cách ly và xử lý.

D. Tiếp tục làm việc bình thường, chờ xem máy có hỏng hẳn không.

→ Đáp án: Khi có sự cố, cần báo ngay cho bộ phận chuyên trách; giấu sự cố chỉ khiến hậu quả lan rộng hơn.

Bài 7

SỬ DỤNG CÔNG CỤ SỐ TRONG CÔNG VIỆC
CỦA CÁN BỘ, CÔNG CHỨC, VIÊN CHỨC

BỘ ĐỒ NGHỀ SỐ CỦA NGƯỜI CÁN BỘ

Mỗi nghề đều có bộ đồ nghề riêng. Người thợ mộc có cưa, có bào; người thầy thuốc có ống nghe. Vậy còn người cán bộ, công chức, viên chức trong thời đại số, bộ đồ nghề của chúng ta là gì?

Đó chính là những công cụ số ta dùng mỗi ngày: phần mềm soạn thảo, hộp thư công vụ, ứng dụng họp trực tuyến, chữ ký số. Có một thực tế là nhiều khi chúng ta vẫn dùng các công cụ này, nhưng mới chỉ ở mức “biết mở ra”, chứ chưa thật sự khai thác hết sức mạnh của chúng. Hôm nay, tôi xin cùng Anh/Chị “đi một vòng” qua năm nhóm công cụ thiết yếu nhất, để mỗi chúng ta đều có thể làm việc nhanh hơn, gọn hơn và chuyên nghiệp hơn.

PHẦN MỀM VĂN PHÒNG - NỀN TẢNG CỦA MỌI VIỆC

Nhóm đầu tiên, gần gũi nhất, là bộ phần mềm văn phòng - soạn thảo văn bản, bảng tính và trình chiếu. Đây là thứ ta dùng hằng ngày, nhưng vài mẹo nhỏ sau sẽ giúp Anh/Chị tiết kiệm rất nhiều thời gian.

Với soạn thảo văn bản, hãy tập dùng các định dạng có sẵn cho tiêu đề, mục lục - để khi văn bản dài, ta tạo mục lục tự động chỉ trong một cú nhấp, thay vì gõ tay. Với bảng tính, chỉ cần nắm được vài hàm cơ bản và cách tạo bảng tổng hợp, Anh/Chị có thể biến hàng trăm dòng số liệu thành một báo cáo gọn gàng trong vài giây. Và một thói quen nhỏ nhưng quan trọng: trước khi gửi đi hay phát hành, hãy xuất văn bản sang định dạng PDF, để bảo đảm bên nhận mở ra không bị lỗi phông chữ hay xô lệch trình bày.

HỘP THƯ VÀ LỊCH - MẠCH MÁU KẾT NỐI CÔNG VIỆC

Nhóm thứ hai là thư điện tử và lịch làm việc - tôi xin ví đây như mạch máu kết nối mọi đầu việc.

Khi viết email, hãy đặt tiêu đề rõ ràng, ngắn gọn để người nhận hiểu ngay nội dung. Nên có một chữ ký chuẩn ở cuối thư gồm họ tên, chức danh, cơ quan và số liên hệ - vừa lịch sự, vừa là thông tin chính thức. Một điểm nhiều người hay nhầm: ô “người nhận” dành cho người cần trực tiếp xử lý, còn ô “đồng kính gửi” chỉ dành cho người cần theo dõi - dùng đúng sẽ tránh làm loãng trách nhiệm.

Về lịch làm việc, thay vì ghi vào sổ tay, hãy tập đặt lịch họp ngay trên ứng dụng lịch điện tử và mời những người liên quan. Hệ thống sẽ tự nhắc giờ, tự gắn đường dẫn phòng họp trực tuyến, và giúp cả nhóm tránh trùng lịch. Khi cần tìm lại một email cũ, hãy dùng chức năng tìm theo từ khóa hoặc người gửi - nhanh hơn rất nhiều so với việc kéo chuột tìm thủ công.

HỌP TRỰC TUYẾN - CHUYÊN NGHIỆP TỪ THAO TÁC NHỎ

Nhóm thứ ba là họp trực tuyến - đã trở nên quen thuộc với hầu hết cơ quan. Một cuộc họp trôi chảy bắt đầu từ những thao tác tưởng nhỏ.

Hãy thành thạo việc tắt, mở micro và camera, chia sẻ màn hình khi cần trình bày, và biết cách giơ tay để xin phát biểu trên phần mềm. Tôi xin chia sẻ một thói quen nhỏ mà rất hữu ích: trước khi bấm nút tham gia, hãy dành mươi giây kiểm tra lại âm thanh, hình ảnh và tên hiển thị của mình. Một cái tên hiển thị nghiêm túc, một micro rõ ràng - đó chính là sự chuyên nghiệp. Và khi không phát biểu, hãy tắt micro để tránh tạp âm cho cả phòng họp.

SỐ HÓA TÀI LIỆU VÀ KÝ SỐ - GIÁ TRỊ PHÁP LÝ TRONG TẦM TAY

Nhóm thứ tư gắn liền với nghiệp vụ hành chính, đó là số hóa tài liệu và chữ ký số.

Với một văn bản giấy cần lưu hay gửi đi, Anh/Chị có thể dùng ngay ứng dụng quét tài liệu trên điện thoại để biến nó thành tệp điện tử gọn gàng, rõ nét. Đặc biệt quan trọng là chữ ký số. Đây không phải hình ảnh chữ ký chụp lại, mà là một phương thức ký có giá trị pháp lý tương đương chữ ký tay, được thực hiện theo đúng quy trình của cơ quan. Nhờ chữ ký số, Anh/Chị có thể phê duyệt một văn bản ngay cả khi đang đi công tác, chỉ trong vài phút, thay vì phải chờ về trụ sở ký giấy. Đó là sự thuận tiện rất lớn cho công việc.

NHẮN TIN CÔNG VỤ - NHANH NHƯNG PHẢI CHUẨN MỰC

Nhóm cuối cùng là nhắn tin công vụ. Tin nhắn giúp trao đổi nhanh, nhưng với cán bộ nhà nước, nhanh vẫn phải đi cùng chuẩn mực và an toàn.

Hãy ưu tiên dùng nền tảng do cơ quan quản lý thay vì các ứng dụng cá nhân bên ngoài. Nên lập nhóm theo từng đầu việc và đặt tên nhóm rõ ràng để dễ tra cứu về sau. Và tôi xin nhắc lại nguyên tắc an toàn cốt lõi từ bài trước: tuyệt đối không gửi tài liệu nội bộ hay tài liệu mật qua các kênh nhắn tin bên ngoài hệ thống.

LÀM CHỦ CÔNG CỤ - LÀM CHỦ CÔNG VIỆC

Như vậy, trong bài học hôm nay, chúng ta đã cùng đi qua năm nhóm công cụ số thiết yếu: phần mềm văn phòng, thư điện tử và lịch, họp trực tuyến, số hóa tài liệu và ký số, cùng nhắn tin công vụ. Làm chủ được năm nhóm này, Anh/Chị đã có trong tay một bộ đồ nghề số đủ mạnh cho công việc hằng ngày.

Anh/Chị đừng ngại thử. Ban đầu có thể còn bỡ ngỡ, nhưng chỉ sau một thời gian ngắn, những thao tác này sẽ thành phản xạ tự nhiên - bởi làm chủ công cụ chính là làm chủ công việc của mình.

Khi đã sử dụng tốt các công cụ số, một kỹ năng nữa cũng quan trọng không kém là biết giao tiếp và tương tác với người dân trên môi trường số sao cho khéo léo, chuẩn mực. Đó chính là nội dung bài học tiếp theo - cũng là bài khép lại chuyên đề đầu tiên của chúng ta. Xin chân thành cảm ơn và hẹn gặp lại Quý Anh/Chị!

CÂU HỎI TRẮC NGHIỆM

Phần kiểm tra kiến thức

Câu 1. Vì sao nên xuất văn bản sang định dạng PDF trước khi gửi đi hoặc phát hành?

A. Vì PDF luôn có dung lượng nhỏ hơn mọi định dạng khác.

B. Để bảo đảm bên nhận mở ra không bị lỗi phông chữ hay xô lệch trình bày.

C. Vì chỉ có PDF mới gửi được qua email.

D. Vì PDF tự động sửa lỗi chính tả trong văn bản.

→ Đáp án: PDF giữ nguyên định dạng, tránh tình trạng lệch phông, xô bố cục khi mở trên máy khác.

Câu 2. Trong email, sự khác nhau giữa ô “Người nhận” (To) và ô “Đồng kính gửi” (Cc) là gì?

A. “Người nhận” là người cần trực tiếp xử lý; “đồng kính gửi” là người chỉ cần theo dõi, nắm thông tin.

B. Hai ô hoàn toàn giống nhau, dùng ô nào cũng được.

C. “Người nhận” để gửi file, “đồng kính gửi” để gửi chữ.

D. “Đồng kính gửi” là người phải xử lý chính, “người nhận” chỉ theo dõi.

→ Đáp án: Dùng đúng To/Cc giúp phân định rõ ai xử lý, ai theo dõi, tránh làm loãng trách nhiệm.

Câu 3. “Chữ ký số” được hiểu đúng nhất là gì?

A. Là hình ảnh chữ ký tay được chụp lại và chèn vào văn bản.

B. Là việc gõ tên mình ở cuối email.

C. Là phương thức ký điện tử có giá trị pháp lý tương đương chữ ký tay, thực hiện theo quy trình của cơ quan.

D. Là mật khẩu đăng nhập vào hệ thống văn bản.

→ Đáp án: Chữ ký số có giá trị pháp lý như chữ ký tay, không phải ảnh chụp chữ ký hay việc gõ tên.

Phần tình huống công vụ

Câu 4. Anh A đang đi công tác xa thì có một văn bản gấp cần anh phê duyệt. Cách xử lý vừa nhanh vừa đúng quy định là:

A. Nhờ đồng nghiệp ký thay cho kịp tiến độ.

B. Chờ về cơ quan rồi ký giấy như thường lệ, dù trễ hạn.

C. Dùng chữ ký số để phê duyệt văn bản trên hệ thống ngay tại nơi công tác.

D. Chụp ảnh chữ ký tay rồi dán vào văn bản gửi qua mạng xã hội.

→ Đáp án: Chữ ký số cho phép phê duyệt từ xa, hợp lệ về pháp lý, không cần về trụ sở ký giấy.

Câu 5. Phòng của chị B cần trao đổi nhanh về một dự thảo văn bản nội bộ. Cách làm phù hợp nhất là:

A. Gửi file dự thảo lên một nhóm chat cá nhân ngoài hệ thống cho tiện.

B. Trao đổi trên nền tảng nhắn tin do cơ quan quản lý, lập nhóm theo đúng đầu việc; không đưa tài liệu nội bộ ra kênh bên ngoài.

C. Đăng dự thảo lên trang mạng xã hội cá nhân để mọi người góp ý.

D. Gửi qua email cá nhân của từng người cho nhanh.

→ Đáp án: Tài liệu nội bộ phải trao đổi trên nền tảng cơ quan quản lý, không đưa ra kênh cá nhân bên ngoài.

Bài 8

KỸ NĂNG GIAO TIẾP TRỰC TUYẾN VÀ TƯƠNG TÁC
VỚI NGƯỜI DÂN TRONG THỜI ĐẠI SỐ

MỖI LỜI NÓI TRÊN MẠNG ĐỀU ĐỂ LẠI DẤU VẾT

Tôi xin bắt đầu bằng một tình huống. Một cán bộ đăng lên trang cá nhân vài dòng bức xúc về công việc trong lúc nóng giận. Bài viết tưởng chừng chỉ bạn bè đọc, nhưng chỉ sau ít giờ đã được chụp lại, lan truyền, và trở thành câu chuyện bàn tán - ảnh hưởng đến hình ảnh không chỉ của cá nhân anh, mà của cả cơ quan.

Câu chuyện ấy nhắc chúng ta một điều quan trọng: trên không gian mạng, mọi phát ngôn, mọi hành động đều để lại “dấu chân số” - một dấu vết khó xóa. Ngày nay, người dân ngày càng tương tác với cơ quan nhà nước qua môi trường trực tuyến: gửi phản ánh qua mạng, hỏi thủ tục trên cổng dịch vụ công, theo dõi thông tin trên trang của cơ quan. Vì vậy, giao tiếp số chuẩn mực đã trở thành một kỹ năng thiết yếu. Hôm nay - cũng là bài khép lại chuyên đề đầu tiên - tôi xin cùng Anh/Chị tìm hiểu cách giao tiếp và tương tác với người dân trên môi trường số sao cho vừa hiệu quả, vừa đúng mực.

BA NGUYÊN TẮC VÀNG KHI TƯƠNG TÁC VỚI NGƯỜI DÂN

Khi tương tác với người dân trên môi trường số, tôi xin gợi ý ba nguyên tắc vàng, có thể tóm gọn trong ba từ: chuẩn mực - kịp thời - minh bạch.

Chuẩn mực là ở lời văn. Khi trả lời phản ánh hay câu hỏi của người dân, hãy dùng ngôn từ lịch sự, tôn trọng, dễ hiểu; xưng hô đúng mực; tránh dùng từ ngữ suồng sã hay cộc lốc. Một lời đáp nhã nhặn của Anh/Chị chính là gương mặt của cả cơ quan trong mắt người dân.

Kịp thời là ở thái độ phục vụ. Hãy cố gắng phản hồi phản ánh chính đáng của người dân trong thời gian sớm nhất. Nếu vấn đề cần thời gian xác minh, đừng để người dân chờ trong im lặng - hãy phản hồi một dòng xác nhận đã tiếp nhận và hẹn thời điểm trả lời. Một dòng tin nhỏ ấy thể hiện sự tôn trọng rất lớn.

Minh bạch là ở nội dung. Thông tin Anh/Chị cung cấp phải chính xác, có căn cứ, và nhất quán với thông tin chính thống của cơ quan. Tuyệt đối không trả lời qua loa, không hứa những điều ngoài thẩm quyền của mình.

TRẢ LỜI ĐÚNG THẨM QUYỀN - GIỮ ĐÚNG RANH GIỚI

Đây là điểm tôi mong Anh/Chị đặc biệt lưu tâm, bởi nó là đặc thù của người làm trong cơ quan nhà nước.

Thứ nhất, chỉ trả lời trong phạm vi thẩm quyền của mình. Với những câu hỏi vượt thẩm quyền, hãy hướng dẫn người dân đến đúng bộ phận, đúng người phụ trách, thay vì trả lời theo cảm tính hay suy đoán. Trả lời sai thẩm quyền có thể gây hiểu lầm và hệ lụy pháp lý.

Thứ hai, giữ đúng ranh giới thông tin. Tuyệt đối không tiết lộ thông tin nội bộ, tài liệu chưa được phép công bố, hay thông tin cá nhân của công dân khác lên các kênh công khai. Khi trao đổi với người dân qua mạng, cũng không nêu công khai thông tin riêng tư của họ trên nhóm chung.

Thứ ba, khi gặp thông tin sai lệch hoặc bình luận tiêu cực, hãy bình tĩnh. Nếu là hiểu lầm trong thẩm quyền, ta phản hồi nhẹ nhàng dựa trên thông tin khách quan. Nếu là tin sai nghiêm trọng hoặc vượt thẩm quyền, hãy báo cáo lãnh đạo để cơ quan có cách xử lý chính thống, thay vì tự mình tranh cãi tay đôi trên mạng.

ỨNG XỬ TRÊN MẠNG - CÓ QUY TẮC RÕ RÀNG

Có thể nhiều Anh/Chị chưa biết, việc ứng xử trên mạng xã hội của cán bộ, công chức không phải chuyện tùy ý, mà đã có quy định rõ ràng. Cơ quan quản lý nhà nước đã ban hành Bộ Quy tắc ứng xử trên mạng xã hội, trong đó có riêng một phần dành cho cán bộ, công chức, viên chức trong cơ quan nhà nước.

Tinh thần chung của Bộ Quy tắc gói trong bốn điều: tuân thủ pháp luật; tôn trọng đạo đức, thuần phong mỹ tục; bảo đảm an toàn, an ninh thông tin; và chịu trách nhiệm về hành vi của mình trên mạng. Riêng với cán bộ, công chức, có thêm những lưu ý quan trọng: nên dùng họ tên thật và minh bạch khi cần; thực hiện đúng nội quy của cơ quan về việc cung cấp thông tin lên mạng; và khi gặp thông tin trái chiều liên quan đến lĩnh vực mình phụ trách, cần thông báo cho cơ quan để kịp thời xử lý.

Nói cách khác, không gian mạng không phải là nơi vô pháp. Khi mang danh người cán bộ, mỗi phát ngôn của chúng ta trên mạng cũng cần chuẩn mực như khi đang làm việc tại công sở.

GIAO TIẾP SỐ - CÂY CẦU NỐI GẦN DÂN

Như vậy, trong bài học hôm nay, chúng ta đã cùng tìm hiểu cách giao tiếp với người dân trên môi trường số: ba nguyên tắc chuẩn mực - kịp thời - minh bạch; việc trả lời đúng thẩm quyền và giữ đúng ranh giới thông tin; cùng những quy tắc ứng xử đã được Nhà nước đặt ra. Tất cả đều hướng tới một điều: để mỗi “dấu chân số” của người cán bộ đều đẹp và đáng tin.

Và Anh/Chị ạ, giao tiếp số khéo léo không chỉ giúp xử lý công việc trôi chảy, mà còn là cây cầu đưa cơ quan nhà nước đến gần dân hơn, xây dựng hình ảnh một nền hành chính thân thiện, chuyên nghiệp và tận tụy.

Thưa Quý Anh/Chị, bài học này cũng khép lại Chuyên đề đầu tiên - “Kiến thức, kỹ năng cơ bản về chuyển đổi số”. Chúng ta đã cùng nhau đi một hành trình: từ hiểu khái niệm chuyển đổi số, nhận diện công nghệ, nắm ba trụ cột quốc gia, xây dựng tư duy và văn hóa số, biết dùng dữ liệu, giữ an toàn thông tin, sử dụng công cụ số, và hôm nay là giao tiếp với người dân. Đó là hành trang nền tảng để chúng ta tự tin bước tiếp. Xin trân trọng cảm ơn Quý Anh/Chị đã đồng hành, và hẹn gặp lại trong những chuyên đề tiếp theo!

CÂU HỎI TRẮC NGHIỆM

Phần kiểm tra kiến thức

Câu 1. “Dấu chân số” trong giao tiếp trực tuyến được hiểu là gì?

A. Là biểu tượng cảm xúc ta để lại khi bình luận.

B. Là dấu vết mà mọi phát ngôn, hành động của ta trên mạng để lại và khó xóa bỏ hoàn toàn.

C. Là số lượt thích trên một bài đăng.

D. Là mật khẩu đăng nhập mạng xã hội.

→ Đáp án: “Dấu chân số” là toàn bộ dấu vết ta để lại trên mạng; vì vậy cần ứng xử cẩn trọng, chuẩn mực.

Câu 2. Ba nguyên tắc cốt lõi khi tương tác với người dân trên môi trường số là gì?

A. Nhanh - nhiều - ngắn gọn.

B. Vui vẻ - thân mật - cảm xúc.

C. Chuẩn mực - kịp thời - minh bạch.

D. Bí mật - chọn lọc - hạn chế trả lời.

→ Đáp án: Giao tiếp với người dân cần chuẩn mực về lời văn, kịp thời về thái độ và minh bạch về nội dung.

Câu 3. Văn bản nào quy định về ứng xử trên mạng xã hội, trong đó có quy tắc riêng cho cán bộ, công chức, viên chức?

A. Luật An toàn thực phẩm.

B. Bộ Quy tắc ứng xử trên mạng xã hội (Quyết định 874/QĐ-BTTTT ngày 17/6/2021 của Bộ Thông tin và Truyền thông).

C. Luật Giao thông đường bộ.

D. Nghị định về tiền lương cán bộ, công chức.

→ Đáp án: Quyết định 874/QĐ-BTTTT năm 2021 ban hành Bộ Quy tắc ứng xử trên mạng xã hội, có điều riêng cho cán bộ, công chức, viên chức.

Phần tình huống công vụ

Câu 4. Một người dân nhắn tin trên trang của cơ quan, hỏi một thủ tục thuộc thẩm quyền của phòng khác. Là cán bộ tiếp nhận, anh/chị nên làm gì?

A. Trả lời đại theo suy đoán của mình cho người dân khỏi chờ.

B. Lờ đi vì không thuộc việc của mình.

C. Lịch sự hướng dẫn người dân đến đúng bộ phận, đúng người phụ trách để được giải đáp chính xác.

D. Yêu cầu người dân tự tìm hiểu trên mạng.

→ Đáp án: Chỉ trả lời trong thẩm quyền; việc ngoài thẩm quyền thì hướng dẫn người dân đến đúng nơi, không trả lời theo suy đoán.

Câu 5. Chị B thấy trên mạng xã hội có một bình luận chỉ trích gay gắt và đưa thông tin sai về cơ quan mình. Cách ứng xử phù hợp nhất là:

A. Lập tức tranh cãi tay đôi với người đó để bảo vệ cơ quan.

B. Dùng tài khoản ẩn danh để phản bác lại cho hả giận.

C. Bình tĩnh; nếu là hiểu lầm trong thẩm quyền thì phản hồi nhẹ nhàng dựa trên thông tin khách quan, nếu nghiêm trọng thì báo cáo lãnh đạo để cơ quan xử lý chính thống.

D. Xóa hoặc chặn ngay mọi bình luận trái chiều.

→ Đáp án: Giữ bình tĩnh, phản hồi khách quan trong thẩm quyền hoặc báo cáo cơ quan xử lý, không tranh cãi tay đôi hay ứng xử cảm tính.

CHUYÊN ĐỀ 2

KIẾN THỨC CÔNG NGHỆ SỐ CƠ BẢN

Bài 1

CÔNG NGHỆ SỐ LÀ GÌ VÀ VÌ SAO CÁN BỘ CẦN HIỂU

MỘT CÂU HỎI TƯỞNG DỄ MÀ KHÓ

Ở chuyên đề trước, chúng ta đã cùng nhau đi qua khái niệm chuyển đổi số. Hôm nay, xin mời Quý Anh/Chị dừng lại ở một câu hỏi tưởng chừng rất dễ: công nghệ số thực ra là gì? Nhiều người sẽ trả lời ngay - là máy tính, là điện thoại, là phần mềm. Câu trả lời ấy không sai, nhưng mới chỉ chạm được phần nhìn thấy được.

Xin lấy một hình ảnh quen thuộc. Khi Quý Anh/Chị nộp một hồ sơ trên Cổng dịch vụ công, thứ ta nhìn thấy chỉ là màn hình với vài ô để điền. Nhưng phía sau màn hình ấy là cả một hệ thống: đường truyền mạng, máy chủ lưu trữ, cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư để đối chiếu thông tin, phần mềm xử lý hồ sơ, chữ ký số để xác thực. Tất cả những thứ đó, gộp lại, mới là công nghệ số.

Nói ngắn gọn: công nghệ số là tập hợp các công nghệ cho phép tạo ra, thu thập, lưu trữ, xử lý và truyền đưa thông tin dưới dạng dữ liệu số - tức là dạng mà máy tính đọc và xử lý được. Nó là công cụ. Còn chuyển đổi số là việc dùng công cụ ấy để thay đổi cách chúng ta làm việc. Một bên là phương tiện, một bên là hành trình.

Minh họa: CÔNG NGHỆ SỐ = công cụ (hạ tầng, dữ liệu, phần mềm). CHUYỂN ĐỔI SỐ = dùng công cụ đó để thay đổi cách làm việc, cách phục vụ người dân.

BA LỚP CỦA MỘT HỆ THỐNG CÔNG NGHỆ SỐ

Để dễ hình dung, xin mời Quý Anh/Chị cùng nhìn một hệ thống công nghệ số theo ba lớp, giống như một ngôi nhà có móng, có khung và có phần sinh hoạt.

Lớp thứ nhất là hạ tầng - phần móng. Đây là máy tính, điện thoại, máy chủ, đường truyền internet, mạng nội bộ của cơ quan, và ngày càng phổ biến là điện toán đám mây - tức là thuê chỗ lưu trữ và xử lý ở trung tâm dữ liệu bên ngoài thay vì tự mua máy chủ. Không có lớp này thì không có gì chạy được.

Lớp thứ hai là dữ liệu - phần khung chịu lực. Đây là toàn bộ thông tin đã được số hóa: hồ sơ công dân, văn bản điện tử, số liệu thống kê, bản đồ, hình ảnh. Dữ liệu là thứ quyết định một hệ thống có giá trị hay không. Một phần mềm rất hiện đại nhưng dữ liệu sai, thiếu, hoặc không được cập nhật thì cũng vô dụng.

Lớp thứ ba là ứng dụng - phần chúng ta trực tiếp dùng. Đây là phần mềm quản lý văn bản, hệ thống một cửa điện tử, ứng dụng VNeID, các công cụ họp trực tuyến, và gần đây là các trợ lý trí tuệ nhân tạo. Đây là lớp duy nhất mà đa số cán bộ tiếp xúc hằng ngày.

Minh họa: BA LỚP CÔNG NGHỆ SỐ:  Hạ tầng (máy móc, đường truyền, đám mây) → ‚ Dữ liệu (thông tin đã số hóa) → ƒ Ứng dụng (phần mềm ta dùng hằng ngày).

CÔNG NGHỆ SỐ ĐANG Ở ĐÂU TRONG CÔNG VIỆC CỦA CHÚNG TA

Có một điều thú vị: công nghệ số đã ở trong công việc của chúng ta lâu hơn ta tưởng, chỉ là ta không gọi tên nó.

Khi Quý Anh/Chị ký một văn bản bằng chữ ký số thay vì ký tay rồi đóng dấu - đó là công nghệ số. Khi một hồ sơ được luân chuyển qua phần mềm quản lý văn bản mà không cần in ra giấy - đó là công nghệ số. Khi ta tra cứu thông tin công dân trên hệ thống thay vì lật sổ - đó là công nghệ số. Khi ta họp trực tuyến với đơn vị ở tỉnh khác mà không phải đi công tác - vẫn là công nghệ số.

Điểm chung của tất cả những việc trên là gì? Là công việc vẫn thế, nhưng cách làm đã đổi: nhanh hơn, để lại dấu vết rõ ràng hơn, và có thể kiểm tra lại được. Đó chính là giá trị thật của công nghệ số trong khu vực công - không phải để trông hiện đại, mà để công việc chạy tốt hơn và minh bạch hơn.

Minh họa: Ký số thay ký tay • Luân chuyển hồ sơ điện tử thay chuyển giấy • Tra cứu hệ thống thay lật sổ • Họp trực tuyến thay đi công tác.

VÌ SAO CÁN BỘ CẦN HIỂU CÔNG NGHỆ DÙ KHÔNG LÀM KỸ THUẬT

Có thể Quý Anh/Chị sẽ hỏi: tôi làm hành chính, không làm công nghệ thông tin, vậy cần hiểu đến mức nào?

Xin thưa, không cần hiểu để lập trình, nhưng cần hiểu đủ để làm ba việc. Thứ nhất là đặt đúng yêu cầu. Khi cơ quan xây dựng một phần mềm mới, chính người làm nghiệp vụ mới biết quy trình cần gì; nếu không mô tả được, phần mềm làm ra sẽ không dùng được. Thứ hai là dùng đúng cách và an toàn. Hiểu rằng dữ liệu ta nhập vào một công cụ trên mạng có thể được lưu lại ở đâu đó sẽ giúp ta thận trọng hơn với thông tin của công dân. Thứ ba là không sợ và không thần thánh hóa công nghệ. Hiểu đúng thì ta biết công nghệ làm được gì, không làm được gì, và ở đâu vẫn cần con người quyết định.

Có một nguyên tắc rất đáng nhớ: công nghệ không thay thế trách nhiệm. Máy tính có thể gợi ý, có thể tính toán, nhưng người ký vào văn bản vẫn là cán bộ, và trách nhiệm vẫn thuộc về con người.

GHI NHỚ VÀ KẾT NỐI BÀI 2

Tóm lại, công nghệ số là công cụ, gồm ba lớp: hạ tầng, dữ liệu và ứng dụng. Nó đã hiện diện trong công việc hằng ngày của chúng ta. Và người cán bộ cần hiểu công nghệ ở mức đủ để đặt đúng yêu cầu, dùng đúng cách và giữ được trách nhiệm của mình. Ở bài tiếp theo, chúng ta sẽ đi vào từng công nghệ chủ chốt đang định hình khu vực công hiện nay. Xin trân trọng cảm ơn và hẹn gặp lại Quý Anh/Chị!

CÂU HỎI TRẮC NGHIỆM

Phần kiểm tra kiến thức

Câu 1. Cách hiểu nào sau đây là đúng nhất về mối quan hệ giữa công nghệ số và chuyển đổi số?

A. Hai khái niệm này là một, chỉ khác cách gọi.

B. Công nghệ số là công cụ; chuyển đổi số là việc dùng công cụ đó để thay đổi cách làm việc.

C. Chuyển đổi số là công cụ; công nghệ số là kết quả.

D. Công nghệ số chỉ gồm máy tính và điện thoại.

→ Đáp án: B. Công nghệ số là phương tiện, chuyển đổi số là hành trình sử dụng phương tiện đó để đổi cách làm việc và cách phục vụ người dân.

Câu 2. Một hệ thống công nghệ số gồm ba lớp nào?

A. Máy tính - điện thoại - máy in.

B. Hạ tầng - dữ liệu - ứng dụng.

C. Phần cứng - phần mềm - người dùng.

D. Mạng - điện - nước.

→ Đáp án: B. Hạ tầng là phần móng, dữ liệu là phần khung chịu lực, ứng dụng là phần chúng ta trực tiếp sử dụng.

Câu 3. Vì sao dữ liệu được ví như phần khung chịu lực của hệ thống công nghệ số?

A. Vì dữ liệu chiếm nhiều dung lượng lưu trữ nhất.

B. Vì dữ liệu là thứ đắt tiền nhất khi đầu tư.

C. Vì phần mềm dù hiện đại đến đâu, nếu dữ liệu sai, thiếu hoặc không cập nhật thì hệ thống cũng vô dụng.

D. Vì dữ liệu do bộ phận công nghệ thông tin quản lý.

→ Đáp án: C. Giá trị của một hệ thống phụ thuộc vào chất lượng dữ liệu; dữ liệu sai thì mọi kết quả xử lý phía sau đều sai theo.

Phần tình huống công vụ

Câu 4. Cơ quan của Quý Anh/Chị chuẩn bị xây dựng một phần mềm quản lý hồ sơ mới. Đơn vị công nghệ thông tin đề nghị các phòng nghiệp vụ mô tả quy trình hiện tại. Cách phản hồi đúng đắn nhất là gì?

A. Trả lời rằng việc này thuộc chuyên môn công nghệ thông tin, phòng nghiệp vụ không có ý kiến.

B. Mô tả đầy đủ, chi tiết quy trình và các vướng mắc thực tế, vì chỉ người làm nghiệp vụ mới biết phần mềm cần đáp ứng điều gì.

C. Đề nghị sao chép nguyên phần mềm của một cơ quan khác cho nhanh.

D. Chờ phần mềm làm xong rồi mới góp ý.

→ Đáp án: B. Hiểu công nghệ ở mức đủ để đặt đúng yêu cầu là năng lực cần có của người làm nghiệp vụ; góp ý sau khi phần mềm đã hoàn thành thường quá muộn và rất tốn kém.

Câu 5. Một phần mềm gợi ý sẵn nội dung cho văn bản Quý Anh/Chị đang soạn. Cách xử lý đúng tinh thần bài học là gì?

A. Tin tưởng hoàn toàn vào gợi ý của phần mềm vì máy tính ít sai hơn con người.

B. Bỏ qua mọi gợi ý vì công nghệ không đáng tin.

C. Xem gợi ý như bản nháp, tự đọc lại, kiểm chứng thông tin và chịu trách nhiệm về nội dung mình ký.

D. Chuyển văn bản cho bộ phận công nghệ thông tin duyệt nội dung.

→ Đáp án: C. Công nghệ hỗ trợ nhưng không thay thế trách nhiệm; người ký văn bản vẫn là người chịu trách nhiệm về nội dung.

Bài 2

CÔNG NGHỆ SỐ - CÁC CÔNG NGHỆ
CHỦ CHỐT HIỆN NAY

NHỮNG TRỢ LÝ THẦM LẶNG SAU MỖI THAO TÁC

Có lẽ Anh/Chị không để ý, nhưng mỗi ngày đi làm, chúng ta đang được rất nhiều “trợ lý thầm lặng” giúp sức. Khi Anh/Chị mở một tài liệu đã lưu từ máy khác mà vẫn thấy nguyên vẹn; khi gõ vài chữ là tìm ra hồ sơ cũ; khi phần mềm tự gợi ý cách viết một câu - đằng sau những tiện ích quen thuộc đó là các công nghệ số đang lặng lẽ làm việc.

Ở bài trước, chúng ta đã thấy chuyển đổi số mang lại lợi ích gì. Hôm nay, tôi xin cùng Quý Anh/Chị “gọi tên” những trợ lý thầm lặng ấy - tập trung vào ba công nghệ gần gũi và hữu ích nhất với công việc hành chính: điện toán đám mây, dữ liệu lớn, và trí tuệ nhân tạo dành cho công việc văn phòng. Chúng ta sẽ không đi sâu kỹ thuật, mà nhìn thẳng vào: mỗi công nghệ giúp được gì cho chính công việc của Anh/Chị.

ĐIỆN TOÁN ĐÁM MÂY: CHIẾC TỦ HỒ SƠ KHÔNG BIÊN GIỚI

Công nghệ đầu tiên là điện toán đám mây, hay quen gọi là “đám mây”.

Anh/Chị cứ hình dung đám mây như một chiếc tủ hồ sơ khổng lồ đặt ở nơi an toàn, mà ta có thể mở ra từ bất cứ đâu - ở cơ quan, ở nhà, hay khi đi công tác - miễn là có kết nối mạng. Tài liệu không còn nằm cứng trong một chiếc máy tính; chúng được lưu trên hệ thống và ta truy cập khi cần.

Lợi ích cho công việc rất rõ. Thứ nhất, không còn cảnh “để quên file ở máy cơ quan” - cần là có, ở bất kỳ thiết bị nào. Thứ hai, nhiều người cùng làm trên một tài liệu: thay vì gửi qua gửi lại hàng chục phiên bản qua email, cả nhóm cùng xem và chỉnh trên một bản duy nhất, luôn là bản mới nhất. Thứ ba, an toàn hơn trước sự cố: máy tính có thể hỏng, nhưng dữ liệu trên hệ thống vẫn còn. Tất nhiên, với cán bộ nhà nước, ta chỉ lưu trữ tài liệu công việc trên hệ thống đám mây do cơ quan quy định, không tùy tiện đưa lên các dịch vụ cá nhân bên ngoài.

DỮ LIỆU LỚN: BIẾN CON SỐ THÀNH HIỂU BIẾT

Công nghệ thứ hai là dữ liệu lớn, thường gọi là “Big Data”.

Mỗi ngày, hoạt động của cơ quan tạo ra vô số con số: lượt hồ sơ tiếp nhận, thời gian xử lý, lĩnh vực người dân hỏi nhiều, phản ánh thường gặp. Nếu để rời rạc, chúng chỉ là những con số khô khan. Nhưng khi được tập hợp và phân tích, chúng kể cho ta một câu chuyện: thủ tục nào đang gây ách tắc, thời điểm nào hồ sơ dồn về nhiều, nhu cầu của người dân đang thay đổi ra sao.

Tôi xin ví dữ liệu lớn như một tấm bản đồ. Đứng dưới mặt đất, ta chỉ thấy con đường trước mặt. Nhưng có tấm bản đồ nhìn từ trên cao, ta thấy được toàn cảnh, biết chỗ nào tắc để tránh, chỗ nào cần mở thêm đường. Với cơ quan, biết đọc dữ liệu nghĩa là ra quyết định dựa trên thực tế thay vì cảm tính - bố trí người vào đúng khâu đang quá tải, cải tiến đúng thủ tục đang gây phiền hà cho nhân dân.

AI VĂN PHÒNG: NGƯỜI PHỤ VIỆC ĐẮC LỰC

Công nghệ thứ ba, đang đến gần mỗi chúng ta nhất, là trí tuệ nhân tạo cho công việc văn phòng - những công cụ AI hỗ trợ công việc giấy tờ hằng ngày.

AI văn phòng ngày nay có thể giúp Anh/Chị soạn bản nháp công văn, tóm tắt nhanh một báo cáo dài, gợi ý cách diễn đạt, hay sắp xếp ý cho một bài trình bày. Nó như một người phụ việc đắc lực: làm giúp ta phần thô, phần lặp đi lặp lại, để ta tập trung vào phần cần trí tuệ và sự cân nhắc của con người.

Nhưng xin Anh/Chị ghi nhớ hai điều cốt lõi. Một là, AI chỉ là công cụ hỗ trợ; quyết định và trách nhiệm cuối cùng luôn thuộc về con người - kết quả AI đưa ra phải được chúng ta kiểm chứng lại, vì AI vẫn có thể sai. Hai là, nguyên tắc an toàn đã thành quen thuộc với Anh/Chị: tuyệt đối không nhập thông tin mật, dữ liệu nội bộ hay thông tin cá nhân của người dân vào các công cụ AI công cộng.

HIỂU CÔNG NGHỆ ĐỂ LÀM CHỦ CÔNG VIỆC

Như vậy, trong bài học hôm nay, chúng ta đã cùng gọi tên ba công nghệ chủ chốt đang trực tiếp hỗ trợ công việc hành chính: điện toán đám mây - chiếc tủ hồ sơ không biên giới; dữ liệu lớn - tấm bản đồ giúp nhìn toàn cảnh; và AI văn phòng - người phụ việc đắc lực. Cả ba đều có một điểm chung: sinh ra để phục vụ con người, giúp ta làm việc nhẹ nhàng và hiệu quả hơn.

Điều quan trọng không phải là trở thành chuyên gia công nghệ, mà là hiểu đủ để biết công nghệ nào giúp được việc gì, và dùng chúng một cách tự tin, đúng quy định, an toàn. Khi đó, công nghệ thực sự trở thành trợ thủ, còn chúng ta vẫn là người làm chủ.

Thưa Quý Anh/Chị, hai bài học vừa qua đã khép lại Chuyên đề 2 - mang đến cho chúng ta nền tảng về lợi ích của chuyển đổi số và các công nghệ chủ chốt. Đây là hành trang để ở những chuyên đề tiếp theo, chúng ta đi sâu hơn vào từng kỹ năng số cụ thể trong công việc. Xin chân thành cảm ơn và hẹn gặp lại Quý Anh/Chị!

CÂU HỎI TRẮC NGHIỆM

Phần kiểm tra kiến thức

Câu 1. “Điện toán đám mây” mang lại lợi ích nào sau đây cho công việc?

A. Giúp máy tính chạy nhanh hơn gấp nhiều lần.

B. Cho phép lưu trữ và truy cập tài liệu từ nhiều nơi, nhiều thiết bị; nhiều người cùng làm trên một bản mới nhất; an toàn hơn khi máy gặp sự cố.

C. Tự động viết toàn bộ báo cáo thay con người.

D. Thay thế hoàn toàn nhu cầu kết nối Internet.

→ Đáp án: Đám mây như “tủ hồ sơ không biên giới” - truy cập mọi nơi, cộng tác chung, an toàn trước sự cố thiết bị.

Câu 2. “Dữ liệu lớn” (Big Data) hỗ trợ cơ quan nhà nước chủ yếu ở điểm nào?

A. Giúp lưu được nhiều file hơn trong máy tính.

B. Tự động trả lời mọi câu hỏi của người dân.

C. Tập hợp, phân tích các con số để nhìn ra thực trạng (thủ tục ách tắc, nhu cầu người dân...), từ đó ra quyết định dựa trên thực tế.

D. Mã hóa dữ liệu để không ai đọc được.

→ Đáp án: Giá trị của Big Data là biến con số rời rạc thành hiểu biết, hỗ trợ ra quyết định dựa trên thực tế thay vì cảm tính.

Câu 3. Phát biểu nào đúng về vai trò của AI văn phòng trong công việc?

A. AI có thể thay con người chịu trách nhiệm về các quyết định.

B. AI là công cụ hỗ trợ (soạn nháp, tóm tắt, gợi ý); kết quả cần được con người kiểm chứng, và con người giữ quyết định cuối cùng.

C. AI luôn cho kết quả chính xác tuyệt đối, không cần kiểm tra.

D. AI chỉ dùng được cho lãnh đạo, không dành cho cán bộ.

→ Đáp án: AI gánh phần việc thô, lặp lại; con người kiểm chứng kết quả và chịu trách nhiệm cuối cùng.

Phần tình huống công vụ

Câu 4. Anh A muốn dùng một công cụ AI công cộng trên Internet để tóm tắt nhanh một báo cáo nội bộ chứa số liệu chưa công bố. Cách làm đúng là:

A. Cứ dán toàn bộ báo cáo vào để AI tóm tắt cho nhanh.

B. Dán vào nhưng nhớ xóa lịch sử sau khi xong.

C. Không đưa nội dung nội bộ, chưa công bố lên công cụ AI công cộng; chỉ dùng AI cho nội dung chung hoặc dùng công cụ được cơ quan cho phép.

D. Nhờ người khác dán hộ để tránh trách nhiệm.

→ Đáp án: Tuyệt đối không đưa dữ liệu nội bộ, chưa công bố lên công cụ AI công cộng, kể cả khi đã xóa lịch sử.

Câu 5. Phòng của chị B thường xuyên gửi qua lại nhiều phiên bản của cùng một dự thảo qua email, dẫn đến nhầm lẫn bản mới - bản cũ. Công nghệ nào giúp giải quyết tình trạng này tốt nhất?

A. Dữ liệu lớn để phân tích các phiên bản.

B. Điện toán đám mây - cả nhóm cùng làm trên một tài liệu chung, luôn là bản mới nhất, có lưu lịch sử chỉnh sửa.

C. In tất cả các bản ra giấy để đối chiếu.

D. Gửi thêm nhiều email hơn để nhắc nhau.

→ Đáp án: Lưu trữ và cộng tác trên đám mây giúp cả nhóm làm chung một bản duy nhất, tránh nhầm lẫn phiên bản.

CHUYÊN ĐỀ 3

KIẾN THỨC, KỸ NĂNG SỐ VỀ AI

Bài 1

AI LÀ GÌ? TỔNG QUAN
VỀ TRÍ TUỆ NHÂN TẠO

AI - TỪ XA LẠ THÀNH QUEN THUỘC

Tôi xin bắt đầu bằng một con số đáng chú ý. Theo báo cáo về hiện trạng trí tuệ nhân tạo năm 2025 của McKinsey - một công ty tư vấn quản trị hàng đầu thế giới - đã có gần 88% tổ chức trên thế giới sử dụng AI trong ít nhất một mảng công việc, và khoảng 79% cho biết dùng AI tạo sinh một cách thường xuyên. Chỉ vài năm trước, con số này còn rất khiêm tốn.

Điều đó cho thấy một tín hiệu rõ ràng: AI không còn là chuyện xa vời của phòng thí nghiệm, mà đã trở thành một kỹ năng làm việc mới của thời đại số. Ở nước ta, chủ trương phát triển và ứng dụng AI trong khu vực công cũng ngày càng được chú trọng. Nhưng thật lòng mà nói, không phải ai trong chúng ta cũng đã hiểu rõ AI là gì. Vậy trong ít phút tới, tôi xin cùng Quý Anh/Chị làm rõ ba điều: AI thực chất là gì, có những loại nào, và nó khác phần mềm thông thường ra sao.

AI LÀ GÌ? MỘT NHÂN VIÊN SỐ BIẾT TỰ HỌC

Trước hết, AI - hay trí tuệ nhân tạo - là gì? Nói một cách giản dị, đó là công nghệ giúp máy tính mô phỏng một phần năng lực trí tuệ của con người: biết học hỏi từ dữ liệu, suy luận và đưa ra phán đoán ở một mức độ nhất định.

Tôi xin dùng một hình ảnh cho dễ nhớ: hãy coi AI như một “nhân viên số biết tự học”. Một nhân viên bình thường làm theo hướng dẫn có sẵn. Còn “nhân viên số” này, càng được tiếp xúc với nhiều ví dụ, nhiều dữ liệu, thì càng rút kinh nghiệm và làm tốt hơn ở những lần sau.

Nhưng có một điều cốt lõi xin Anh/Chị ghi nhớ: AI không hiểu thế giới như con người. Câu trả lời của nó phụ thuộc rất lớn vào dữ liệu mà nó được học. Nếu dữ liệu lệch lạc hay thiếu sót, AI hoàn toàn có thể đưa ra kết quả sai. Vì vậy, dùng AI thì luôn phải có con người giám sát và kiểm chứng.

HAI LOẠI AI: AI HẸP VÀ AI TỔNG QUÁT

Tiếp theo, ta phân biệt nhanh hai loại AI, để hiểu thứ mình đang dùng là gì.

Loại thứ nhất là AI hẹp - tức là AI rất giỏi một việc cụ thể. Đây chính là loại chúng ta gặp hằng ngày. Ví dụ: một trợ lý ảo trả lời câu hỏi, một công cụ chuyển giọng nói thành văn bản để ghi biên bản cuộc họp, một phần mềm tự phân loại văn bản đến theo nhóm. Mỗi công cụ chỉ tập trung làm thật tốt đúng một nhiệm vụ nó được thiết kế.

Loại thứ hai là AI tổng quát - hướng tới một hệ thống thông minh linh hoạt như con người, có thể tự xử lý đủ loại việc khác nhau. Nhưng xin lưu ý: AI tổng quát hiện vẫn chưa tồn tại trong thực tế, mà vẫn đang là hướng nghiên cứu của tương lai.

Như vậy, tất cả những công cụ AI mà Anh/Chị nghe đến và sử dụng hôm nay đều là AI hẹp. Hiểu điều này giúp chúng ta vừa biết tận dụng sức mạnh của nó, vừa không kỳ vọng quá mức hay lo sợ thái quá.

AI KHÁC PHẦN MỀM THÔNG THƯỜNG Ở ĐÂU?

Vậy điều gì làm AI khác với phần mềm thông thường mà ta vẫn dùng?

Phần mềm truyền thống hoạt động theo các lệnh cố định được cài đặt sẵn: ta ra lệnh gì, nó làm đúng như vậy, không hơn không kém. Gặp tình huống mới ngoài kịch bản, nó thường lúng túng. Tôi xin lấy ví dụ gần gũi: phần mềm soạn thảo văn bản chỉ hiển thị đúng chữ ta gõ, kiểm tra chính tả theo từ điển có sẵn - nó không tự học gì từ cách ta viết.

Ngược lại, AI có thể tự học từ dữ liệu để cải thiện theo thời gian. Một trợ lý ảo dùng càng lâu càng hiểu thói quen của người dùng, gợi ý ngày càng sát hơn. Chính khả năng “tự học” này là điểm khác biệt căn bản, giúp AI xử lý được những việc mà phần mềm cứng nhắc trước đây khó làm nổi - như hiểu một câu hỏi diễn đạt tự nhiên, hay tóm tắt một văn bản dài.

Tóm lại, nếu phần mềm truyền thống là một cỗ máy làm theo mệnh lệnh, thì AI giống một người học việc thông minh - làm được nhiều việc hơn, nhưng cũng cần được hướng dẫn và kiểm tra.

AI GIÚP GÌ CHO CÔNG VIỆC CỦA CHÚNG TA?

Vậy với cán bộ, công chức, viên chức, hiểu về AI để làm gì? Câu trả lời là để nhận ra những việc trong công việc hằng ngày mà AI có thể hỗ trợ, từ đó làm việc nhẹ nhàng và hiệu quả hơn.

Ngay lúc này, AI đã có thể giúp Anh/Chị soạn bản nháp công văn, tóm tắt báo cáo dài, chuyển nội dung cuộc họp thành biên bản, hay gợi ý cách diễn đạt. Nó gánh giúp ta phần việc lặp đi lặp lại, để ta dành thời gian và tâm sức cho phần cần chuyên môn và sự cân nhắc.

Nhưng xin nhắc lại hai nguyên tắc nền tảng, sẽ theo chúng ta suốt cả chuyên đề này. Một là, AI chỉ là công cụ hỗ trợ; con người luôn là người kiểm chứng và chịu trách nhiệm cuối cùng. Hai là, tuyệt đối không nhập thông tin mật, dữ liệu nội bộ hay thông tin cá nhân của người dân vào các công cụ AI công cộng.

HIỂU ĐÚNG ĐỂ TỰ TIN DÙNG AI

Như vậy, trong bài học hôm nay, chúng ta đã cùng làm rõ: AI là công nghệ giúp máy tính học từ dữ liệu để làm những việc cần đến trí tuệ; hiện ta đang dùng AI hẹp - giỏi từng việc cụ thể; và điểm khác biệt của AI so với phần mềm thường chính là khả năng tự học. Quan trọng hơn cả, AI là một công cụ để phục vụ chúng ta, dưới sự giám sát của con người.

Tôi mong rằng, thay vì e ngại hay đứng ngoài, mỗi Anh/Chị hãy thử đặt câu hỏi: “Trong công việc của mình, có nhiệm vụ nào AI có thể giúp làm tốt hơn không?” Đó chính là bước khởi đầu để chúng ta chủ động bước vào kỷ nguyên AI.

Ở bài học tiếp theo, tôi sẽ cùng Anh/Chị tìm hiểu sâu hơn về những công nghệ cốt lõi đã làm nên sức mạnh của AI - như máy học và học sâu. Xin chân thành cảm ơn và hẹn gặp lại Quý Anh/Chị!

CÂU HỎI TRẮC NGHIỆM

Phần kiểm tra kiến thức

Câu 1. Khẳng định nào sau đây ĐÚNG về Trí tuệ nhân tạo (AI)?

A. AI là chương trình không cần dữ liệu mà vẫn luôn đưa ra quyết định chính xác.

B. AI là công nghệ giúp máy tính thực hiện những nhiệm vụ thường cần đến trí tuệ con người, bằng cách học hỏi từ dữ liệu.

C. AI tổng quát (thông minh linh hoạt như con người) đã được dùng rộng rãi hiện nay.

D. Mọi chương trình máy tính đều được xem là một dạng AI.

→ Đáp án: AI mô phỏng một phần trí tuệ con người và học từ dữ liệu; AI tổng quát chưa tồn tại, và không phải phần mềm nào cũng là AI.

Câu 2. Loại AI nào đang được sử dụng phổ biến trong thực tế hiện nay?

A. AI tổng quát (General AI) - thông minh linh hoạt như con người.

B. AI hẹp (Narrow AI) - giỏi từng việc cụ thể như trả lời câu hỏi, ghi biên bản, phân loại văn bản.

C. AI siêu trí tuệ, vượt xa con người.

D. Chưa có loại AI nào được dùng trong thực tế.

→ Đáp án: Mọi công cụ AI hiện nay đều là AI hẹp; AI tổng quát vẫn đang là hướng nghiên cứu tương lai.

Câu 3. Đâu là điểm khác biệt cốt lõi giữa AI và phần mềm truyền thống?

A. AI luôn đúng, còn phần mềm thì hay sai.

B. AI không cần con người lập trình hay giám sát.

C. AI có thể tự học từ dữ liệu để cải thiện theo thời gian, còn phần mềm truyền thống chỉ chạy theo các lệnh cố định cài sẵn.

D. AI chỉ làm được việc đơn giản, phần mềm làm được việc phức tạp.

→ Đáp án: Khả năng tự học từ dữ liệu là điểm khác biệt căn bản; AI vẫn cần con người giám sát và có thể sai.

Phần tình huống công vụ

Câu 4. Chị A dùng một công cụ AI để tóm tắt một báo cáo dài và thấy bản tóm tắt rất nhanh, gọn. Cách sử dụng đúng đắn nhất là:

A. Tin tưởng hoàn toàn và dùng ngay bản tóm tắt của AI mà không đọc lại.

B. Dùng bản tóm tắt của AI làm cơ sở, nhưng đọc và kiểm chứng lại nội dung trước khi sử dụng chính thức, vì AI vẫn có thể sai.

C. Không bao giờ dùng AI vì nó không đáng tin.

D. Giao hẳn cho AI quyết định nội dung báo cáo trình lãnh đạo.

→ Đáp án: AI là công cụ hỗ trợ; con người phải kiểm chứng lại kết quả và chịu trách nhiệm cuối cùng.

Câu 5. Anh B định dùng một công cụ AI công cộng trên mạng để soạn nhanh một văn bản, trong đó có thông tin cá nhân của công dân. Anh nên làm gì?

A. Cứ nhập đầy đủ thông tin vào để AI soạn cho chính xác.

B. Nhập vào nhưng đổi tên công dân thành tên giả.

C. Không nhập thông tin cá nhân của công dân hay dữ liệu nội bộ vào công cụ AI công cộng; chỉ dùng AI cho phần nội dung chung.

D. Nhập vào rồi xóa lịch sử trò chuyện là an toàn.

→ Đáp án: Tuyệt đối không đưa thông tin cá nhân, dữ liệu nội bộ lên công cụ AI công cộng, kể cả khi đã xóa lịch sử.

Bài 2

CÁC CÔNG NGHỆ CỐT LÕI CỦA AI

NHÌN VÀO BÊN TRONG CỖ MÁY AI

Ở bài trước, chúng ta đã hiểu AI là một “nhân viên số biết tự học”. Nhưng có bao giờ Anh/Chị tự hỏi: bên trong cái “nhân viên số” ấy gồm những gì, mà nó có thể vừa hiểu được giọng nói, vừa đọc được hình ảnh, lại vừa soạn được văn bản?

Hôm nay, tôi xin cùng Quý Anh/Chị “mở nắp ca-pô” để nhìn vào bên trong. Để dễ hình dung, ta hãy coi AI như một chiếc xe thông minh: trong đó máy học là động cơ, học sâu là bộ tăng áp, dữ liệu là nhiên liệu, còn xử lý ngôn ngữ và thị giác máy tính là những bộ phận chuyên dụng. Hiểu được từng bộ phận, Anh/Chị sẽ biết mỗi công nghệ AI mạnh ở đâu, và quan trọng không kém - giới hạn ở đâu, để dùng cho đúng.

MÁY HỌC VÀ HỌC SÂU - ĐỘNG CƠ CỦA AI

Đầu tiên, và quan trọng nhất, là máy học - tiếng Anh là Machine Learning. Đây là động cơ của AI hiện đại. Thay vì lập trình sẵn từng tình huống “nếu thế này thì làm thế kia”, người ta cho máy học từ rất nhiều ví dụ mẫu, để nó tự rút ra quy luật.

Một hình ảnh gần gũi: khi điện thoại của Anh/Chị tự gợi ý chữ tiếp theo lúc nhắn tin, càng dùng càng đoán trúng - đó chính là máy học, học từ hàng nghìn tin nhắn trước đó. Trong công việc, máy học có thể giúp phân loại văn bản đến, hay phát hiện các hồ sơ có nội dung trùng lặp.

Học sâu - Deep Learning - là một nhánh mạnh hơn của máy học, dùng mạng nơ-ron nhiều tầng mô phỏng phần nào cách bộ não hoạt động. Nó tự học được những đặc trưng rất tinh vi từ khối dữ liệu khổng lồ. Nhờ học sâu mà điện thoại nhận diện được khuôn mặt dù ta đeo kính hay đổi kiểu tóc, và máy có thể nghe hiểu giọng nói, đọc hình ảnh ở mức rất chính xác.

NGÔN NGỮ VÀ HÌNH ẢNH - GIÁC QUAN CỦA AI

Tiếp theo là hai “giác quan” giúp AI tiếp xúc với thế giới như con người.

Thứ nhất là xử lý ngôn ngữ tự nhiên, gọi tắt là NLP. Đây là công nghệ giúp máy hiểu, phân tích và tạo ra ngôn ngữ của con người. Khi Anh/Chị nói “mở giúp tôi ứng dụng Lịch” và điện thoại làm theo, đó là NLP. Trong công sở, NLP có thể giúp tóm tắt một văn bản dài, tổng hợp hàng trăm ý kiến thành các nhóm chủ đề, hay rà soát một dự thảo để phát hiện điểm trùng lặp.

Thứ hai là thị giác máy tính - Computer Vision - giúp máy “nhìn” và hiểu hình ảnh, video. Khi điện thoại tự gom ảnh cùng một người vào một album, đó là thị giác máy tính. Trong thực tế, công nghệ này được dùng cho camera nhận diện người ra vào trụ sở, hay trong y tế để hỗ trợ bác sĩ đọc phim X-quang nhanh và chính xác.

Ngoài ra, còn một nhánh đang rất quen thuộc là AI tạo sinh - loại AI tạo ra nội dung mới như văn bản, hình ảnh. Các trợ lý ảo mà Anh/Chị hay nghe tên chính là AI tạo sinh về ngôn ngữ: ta đặt câu hỏi, nó soạn ra câu trả lời mạch lạc.

SỨC MẠNH ĐI KÈM GIỚI HẠN - DÙNG SAO CHO ĐÚNG

Thưa Anh/Chị, đây là phần tôi mong Anh/Chị lưu tâm nhất. Hiểu công nghệ AI không chỉ để biết nó làm được gì, mà còn để biết nó chưa làm được gì - từ đó dùng cho đúng, tránh phụ thuộc sai.

Điểm mạnh thì đã rõ: AI xử lý khối lượng lớn rất nhanh, không biết mệt, và ngày càng chính xác ở những việc cụ thể. Nhưng AI cũng có những giới hạn cốt lõi. Một là, AI học từ dữ liệu, nên nếu dữ liệu thiên lệch hay thiếu sót, kết quả sẽ sai theo - và nó vẫn nói ra một cách trôi chảy, tự tin như thể đúng. Hai là, AI không thực sự “hiểu” như con người, không nắm được bối cảnh và quy định đặc thù của từng cơ quan. Ba là, AI có thể “bịa” ra thông tin nghe rất hợp lý nhưng sai sự thật.

Vì vậy, nguyên tắc dùng AI trong tham mưu là: coi AI như một trợ lý cho bản nháp đầu tiên, còn kết quả phải được con người kiểm chứng lại bằng nguồn chính thống trước khi đưa vào báo cáo hay quyết định. Tuyệt đối không giao cho AI quyết định thay mình, và không vì nó trả lời trơn tru mà tin ngay.

HIỂU CỖ MÁY ĐỂ CẦM LÁI VỮNG VÀNG

Như vậy, trong bài học hôm nay, chúng ta đã cùng “mở nắp” chiếc xe AI và nhận diện các công nghệ cốt lõi: máy học và học sâu là động cơ; xử lý ngôn ngữ và thị giác máy tính là giác quan; cùng AI tạo sinh tạo ra nội dung mới. Và quan trọng nhất, chúng ta đã thấy mỗi công nghệ đều có sức mạnh đi kèm giới hạn.

Anh/Chị không cần nhớ chi tiết kỹ thuật. Điều cần nhớ là: AI là một cỗ máy mạnh, nhưng người cầm lái vẫn là chúng ta. Hiểu được khả năng và giới hạn của nó chính là cách để ta dùng AI tự tin mà không phụ thuộc mù quáng.

Ở bài học tiếp theo, tôi sẽ cùng Anh/Chị tìm hiểu một ứng dụng AI được tạo ra như thế nào - từ ý tưởng ban đầu đến khi đưa vào sử dụng - để Anh/Chị hình dung rõ hơn vòng đời của một giải pháp AI. Xin chân thành cảm ơn và hẹn gặp lại Quý Anh/Chị!

CÂU HỎI TRẮC NGHIỆM

Phần kiểm tra kiến thức

Câu 1. Công nghệ AI nào cho phép máy tính “tự học” từ dữ liệu thay vì chạy theo các lệnh lập trình cố định?

A. Xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP).

B. Lập trình hướng đối tượng.

C. Máy học (Machine Learning).

D. Phân tích hệ thống.

→ Đáp án: Máy học là “động cơ” giúp AI tự rút ra quy luật từ dữ liệu mẫu, thay vì lập trình sẵn từng trường hợp.

Câu 2. “Học sâu” (Deep Learning) khác với máy học truyền thống ở điểm chính nào?

A. Học sâu dùng mạng nơ-ron nhiều tầng, tự học ra các đặc trưng phức tạp từ dữ liệu lớn, nên rất mạnh ở nhận dạng giọng nói, hình ảnh.

B. Học sâu không cần dữ liệu mà vẫn hoạt động tốt.

C. Máy học chỉ xử lý hình ảnh, còn học sâu chỉ xử lý văn bản.

D. Máy học luôn chính xác hơn học sâu trên mọi bài toán.

→ Đáp án: Học sâu dùng mạng nơ-ron nhiều tầng, tự trích xuất đặc trưng tinh vi từ dữ liệu lớn.

Câu 3. Công nghệ nào giúp máy tính “hiểu, phân tích và tạo ra ngôn ngữ” của con người (như tóm tắt văn bản, nhận lệnh bằng giọng nói)?

A. Thị giác máy tính (Computer Vision).

B. Xử lý ngôn ngữ tự nhiên (NLP).

C. Robot thông minh (Robotics).

D. Hệ chuyên gia (Expert System).

→ Đáp án: NLP là công nghệ giúp máy hiểu và tạo ngôn ngữ tự nhiên của con người.

Phần tình huống công vụ

Câu 4. Anh A dùng một công cụ AI để tổng hợp báo cáo, và AI đưa ra một số liệu thống kê nghe rất hợp lý. Cách làm đúng nhất trước khi đưa số liệu đó vào báo cáo chính thức là:

A. Dùng ngay, vì AI trả lời rất trôi chảy và tự tin.

B. Kiểm chứng lại số liệu đó từ nguồn chính thống, vì AI có thể “bịa” ra thông tin nghe hợp lý nhưng sai sự thật.

C. Dùng số liệu đó nhưng không ghi nguồn.

D. Tin tưởng vì AI không bao giờ sai.

→ Đáp án: AI có thể tạo ra thông tin sai một cách trôi chảy; mọi số liệu phải được kiểm chứng từ nguồn chính thống trước khi sử dụng.

Câu 5. Hiểu về “giới hạn của AI” giúp ích gì cho cán bộ khi dùng AI trong tham mưu?

A. Để biết rằng có thể giao toàn bộ việc tham mưu cho AI.

B. Để ngừng sử dụng AI hoàn toàn vì nó không đáng tin.

C. Để dùng AI đúng vai trò trợ lý hỗ trợ (soạn nháp, gợi ý), luôn kiểm chứng kết quả và giữ quyền quyết định ở con người, tránh phụ thuộc sai.

D. Để khoe rằng mình hiểu biết về công nghệ.

→ Đáp án: Hiểu giới hạn của AI giúp dùng nó đúng vai trò công cụ, kiểm chứng kết quả và không phụ thuộc mù quáng.

Bài 3

 QUY TRÌNH PHÁT TRIỂN MỘT ỨNG DỤNG AI

MỘT ỨNG DỤNG AI RA ĐỜI NHƯ THẾ NÀO?

Hai bài trước, chúng ta đã hiểu AI là gì và bên trong nó có những công nghệ nào. Nhưng hẳn Anh/Chị sẽ thắc mắc: vậy một ứng dụng AI cụ thể - chẳng hạn một trợ lý ảo trả lời người dân - được tạo ra như thế nào? Và quan trọng hơn: với vai trò cán bộ, mình tham gia vào đâu trong quá trình ấy?

Xin chia sẻ ngay với Anh/Chị, chúng ta không cần biết lập trình. Nhưng hiểu được các bước làm ra một ứng dụng AI sẽ giúp Anh/Chị biết cách phối hợp, đặt hàng và giám sát khi cơ quan triển khai một giải pháp AI. Tôi xin dùng một hình ảnh quen thuộc: làm ra một ứng dụng AI cũng giống như tuyển và đào tạo một nhân viên mới - phải giao đúng việc, dạy bằng tài liệu tốt, kèm cặp, thử việc, rồi mới chính thức giao việc và vẫn theo dõi thường xuyên nhân viên đó để cải thiện tốt hơn.

BƯỚC ĐẦU: CHỌN ĐÚNG VIỆC VÀ CHUẨN BỊ DỮ LIỆU

Quy trình thường gồm sáu bước. Tôi xin bắt đầu từ hai bước nền tảng nhất.

Bước một - Xác định đúng bài toán. Không phải việc gì cũng cần đến AI. Ta nên chọn những việc lặp đi lặp lại, tốn thời gian, mà dữ liệu lại sẵn có - ví dụ phân loại văn bản đến, hay trả lời các câu hỏi thường gặp của người dân. Bài toán càng cụ thể thì càng dễ làm và dễ đánh giá. Đây chính là khâu mà cán bộ nghiệp vụ đóng vai trò quan trọng nhất: chỉ ra đúng vấn đề trọng tâm cần giải quyết.

Bước hai - Thu thập và làm sạch dữ liệu. Đây là bước quyết định. Có một câu nói trong giới làm AI: “Đầu vào là rác thì đầu ra cũng là rác”. Người ta ước tính tới 80% thành công của một dự án AI nằm ở chỗ có dữ liệu tốt. Để làm một trợ lý ảo trả lời thủ tục, ta cần tập hợp các câu hỏi thường gặp và câu trả lời chuẩn, rồi làm sạch: bỏ trùng lặp, sửa lỗi, thống nhất định dạng. Cũng như dạy một nhân viên mới, tài liệu càng chuẩn thì người học càng giỏi.

HUẤN LUYỆN VÀ THỬ VIỆC

Có việc, có dữ liệu rồi, ta đến ba bước tiếp theo - giai đoạn “đào tạo và thử việc”.

Bước ba - Chọn mô hình phù hợp. Đây là việc của nhóm kỹ thuật hoặc đối tác công nghệ: chọn loại “bộ não” AI thích hợp với dữ liệu và bài toán. Nếu cơ quan không có chuyên gia, hoàn toàn có thể dùng các nền tảng AI sẵn có rồi tùy chỉnh trên dữ liệu của mình.

Bước bốn - Huấn luyện và đánh giá. Mô hình được “học” từ dữ liệu đã chuẩn bị, rồi được kiểm tra trên một phần dữ liệu để lại. Ví dụ, một mô hình trả lời đúng 85% câu hỏi thử nghiệm - nếu chưa đạt, người ta bổ sung thêm dữ liệu và huấn luyện lại cho tốt hơn. Giống hệt việc thử việc một nhân viên: làm thử, đánh giá, rồi rèn thêm.

Bước năm - Triển khai vào thực tế. Khi mô hình đã ổn, nó được tích hợp vào hệ thống - chẳng hạn gắn trợ lý ảo lên cổng dịch vụ công. Kinh nghiệm quan trọng: nên chạy thử ở phạm vi nhỏ trước, lấy ý kiến người dùng rồi mới mở rộng; và AI phải gắn liền vào quy trình quen thuộc, để cán bộ tiện dùng chứ không thấy phiền.

ĐÃ DÙNG RỒI VẪN PHẢI CHĂM SÓC

Bước sáu - Giám sát và cập nhật liên tục. Đây là điều nhiều người hay quên: AI không phải “cài xong là xong”. Hãy coi nó như một hệ thống sống, cần được chăm sóc.

Sau khi đưa vào dùng, cơ quan cần theo dõi: trợ lý ảo còn hay trả lời sai ở đâu, người dân hỏi gì mà nó chưa hiểu. Khi có quy định mới, thủ tục mới, thì phải cập nhật, “dạy lại” cho AI để nó bắt kịp thực tế. Một nhân viên giỏi cũng cần học thêm liên tục, AI cũng vậy.

Và xuyên suốt cả sáu bước, có một nguyên tắc bất biến mà tôi muốn nhấn mạnh: AI không hoàn hảo, nên con người luôn phải giám sát. Đặc biệt khi AI hỗ trợ những việc quan trọng, phải luôn có cán bộ kiểm tra và can thiệp kịp thời khi AI làm sai. Và tất nhiên, khi chuẩn bị dữ liệu để huấn luyện, tuyệt đối không đưa dữ liệu mật, dữ liệu cá nhân của người dân ra ngoài phạm vi cho phép.

HIỂU QUY TRÌNH ĐỂ ĐỒNG HÀNH CÙNG CÔNG NGHỆ

Như vậy, trong bài học hôm nay, chúng ta đã cùng đi qua sáu bước làm ra một ứng dụng AI: xác định đúng việc, chuẩn bị dữ liệu, chọn mô hình, huấn luyện và đánh giá, triển khai, rồi giám sát và cập nhật. Tất cả giống như hành trình tuyển và đào tạo một nhân viên mới - cần đúng việc, đúng tài liệu, kèm cặp và theo dõi lâu dài.

Tôi mong rằng, qua bài này, khi cơ quan có ý định triển khai một giải pháp AI, Anh/Chị sẽ không còn thấy nó là chuyện xa lạ của riêng dân kỹ thuật. Trái lại, mỗi cán bộ nghiệp vụ đều có vai trò: từ việc chỉ ra đúng bài toán, cung cấp dữ liệu chuẩn, đến góp ý trong quá trình thử nghiệm và giám sát. Đó chính là cách chúng ta đồng hành cùng công nghệ.

Ở bài học tiếp theo, tôi sẽ cùng Anh/Chị nhìn rộng hơn: vì sao AI được xem là động lực của cả công cuộc chuyển đổi số quốc gia, và mở ra những cơ hội nào cho ngành, cho đơn vị của chúng ta. Xin chân thành cảm ơn và hẹn gặp lại Quý Anh/Chị!

CÂU HỎI TRẮC NGHIỆM

Phần kiểm tra kiến thức

Câu 1. Trong quy trình phát triển một ứng dụng AI, bước nào cần thực hiện ĐẦU TIÊN?

A. Thu thập dữ liệu để huấn luyện mô hình.

B. Xác định rõ vấn đề/nhiệm vụ cần giải quyết bằng AI.

C. Triển khai tích hợp mô hình vào hệ thống đang vận hành.

D. Huấn luyện mô hình trên dữ liệu lớn.

→ Đáp án: Phải xác định đúng bài toán trước; bài toán rõ ràng thì các bước sau mới đúng hướng và dễ đánh giá.

Câu 2. Điều nào sau đây ĐÚNG về vai trò của dữ liệu trong phát triển AI?

A. Dữ liệu ít hay nhiều không quan trọng, chủ yếu là chọn mô hình thật thông minh.

B. Dữ liệu càng chất lượng, đầy đủ thì mô hình AI học càng tốt và kết quả càng chính xác (“đầu vào là rác thì đầu ra cũng là rác”).

C. Có thể bỏ qua bước làm sạch dữ liệu nếu mô hình đủ mạnh.

D. Sau khi huấn luyện xong thì không cần thu thập thêm dữ liệu mới nữa.

→ Đáp án: Khoảng 80% thành công của dự án AI nằm ở dữ liệu chất lượng, đầy đủ và đã được làm sạch.

Câu 3. Vì sao cần giám sát và cập nhật mô hình AI sau khi đã triển khai?

A. Để kịp thời phát hiện, sửa các trường hợp AI làm sai và cập nhật khi nghiệp vụ, quy định thay đổi, giúp hệ thống luôn chính xác.

B. Vì mô hình AI sẽ tự hỏng sau một thời gian dù không có gì thay đổi.

C. Để bảo đảm AI không tự học thêm điều gì mà người quản lý không biết.

D. Không cần giám sát, vì AI đạt độ chính xác cao thì sẽ luôn đúng mãi.

→ Đáp án: AI “không phải cài xong là xong”; cần theo dõi, cập nhật liên tục khi thực tế thay đổi và luôn có con người kiểm soát.

Phần tình huống công vụ

Câu 4. Đơn vị của anh A muốn xây dựng một trợ lý ảo trả lời câu hỏi thủ tục cho người dân. Theo quy trình, việc anh A (cán bộ nghiệp vụ) đóng góp giá trị nhất là gì?

A. Tự mình lập trình mô hình AI.

B. Chỉ ra đúng nhu cầu thực tế và cung cấp bộ câu hỏi - câu trả lời chuẩn, đầy đủ để làm dữ liệu huấn luyện.

C. Quyết định chọn loại mạng nơ-ron và tham số kỹ thuật.

D. Tự mua máy chủ GPU để cài đặt.

→ Đáp án: Cán bộ nghiệp vụ đóng vai trò ở khâu xác định bài toán và cung cấp dữ liệu chuẩn - phần kỹ thuật do nhóm chuyên môn đảm nhận.

Câu 5. Khi chuẩn bị dữ liệu để huấn luyện một ứng dụng AI cho cơ quan, cách làm nào ĐÚNG về an toàn dữ liệu?

A. Đưa toàn bộ hồ sơ chứa thông tin cá nhân của người dân lên một dịch vụ AI bên ngoài cho nhanh.

B. Chỉ sử dụng dữ liệu trong phạm vi được phép, đúng mục đích; không đưa dữ liệu mật, dữ liệu cá nhân ra ngoài phạm vi cho phép.

C. Dùng mọi dữ liệu sẵn có, miễn là mô hình chính xác hơn.

D. Sao chép dữ liệu nội bộ về máy cá nhân để xử lý cho tiện.

→ Đáp án: Dữ liệu vừa phải chất lượng, vừa phải an toàn; tuyệt đối không để lộ lọt dữ liệu mật, dữ liệu cá nhân ra ngoài phạm vi cho phép.

Bài 4

 AI - ĐỘNG LỰC CỦA CHUYỂN ĐỔI SỐ QUỐC GIA

MỘT ĐỘNG CƠ TĂNG TRƯỞNG ĐANG HIỆN HỮU

Tôi xin bắt đầu bằng một con số khiến chúng ta phải suy nghĩ. Theo một nghiên cứu của Google công bố cuối năm 2024, nếu được ứng dụng rộng rãi, trí tuệ nhân tạo có thể mang lại lợi ích kinh tế khoảng 79 tỷ đô-la Mỹ cho Việt Nam vào năm 2030 - tương đương gần 12% GDP của cả nước.

Minh họa: Nghiên cứu của Google (2024): AI có thể mang lại ~79,3 tỷ USD ≈ gần 12% GDP Việt Nam vào năm 2030.

Một con số rất lớn. Nó cho thấy AI không chỉ là một công cụ tiện ích, mà đã trở thành một động cơ tăng trưởng mới của cả nền kinh tế - giống như động cơ hơi nước hay điện đã từng thúc đẩy các cuộc cách mạng công nghiệp trước đây. Vậy vì sao AI lại có sức mạnh đến thế, Việt Nam đang định hướng ra sao, và mỗi cán bộ chúng ta đứng ở đâu trong dòng chảy ấy? Đó là nội dung tôi xin chia sẻ hôm nay.

VÌ SAO AI LÀ ĐỘNG LỰC CỦA CHUYỂN ĐỔI SỐ?

Trước hết, vì sao AI được xem là động lực, là “trái tim” của chuyển đổi số? Tôi xin nêu ba lý do.

Thứ nhất, AI giúp tự động hóa thông minh. Khác với việc chỉ số hóa giấy tờ, AI có thể đảm nhận những việc lặp đi lặp lại, tốn thời gian - như phân loại văn bản, tổng hợp số liệu - để giải phóng cán bộ cho những việc cần tư duy và chuyên môn.

Thứ hai, AI giúp dự báo và khuyến nghị. Dựa trên phân tích dữ liệu lớn, AI có thể nhìn ra sớm xu hướng, cảnh báo rủi ro, gợi ý phương án - hỗ trợ lãnh đạo ra quyết định chính xác và kịp thời hơn.

Thứ ba, AI làm cho dịch vụ công thông minh hơn. Một trợ lý ảo trên cổng dịch vụ công có thể phục vụ người dân nhanh hơn, mọi lúc, minh bạch hơn. Đây chính là nền tảng để xây dựng một Chính phủ số thực sự phục vụ.

Nói cách khác, nếu chuyển đổi số là một cỗ xe, thì AI chính là phần động cơ mạnh mẽ giúp cỗ xe ấy tăng tốc.

VIỆT NAM ĐÃ CHỌN ĐƯỜNG ĐI RÕ RÀNG

Nhận thức rõ xu thế đó, Việt Nam đã sớm hành động để “không đứng ngoài cuộc”.

Nhà nước đã ban hành Chiến lược quốc gia về nghiên cứu, phát triển và ứng dụng trí tuệ nhân tạo đến năm 2030, với những mục tiêu rất cụ thể: đưa Việt Nam vào nhóm 4 nước dẫn đầu khu vực ASEAN về AI; xây dựng 10 thương hiệu AI uy tín; hình thành các trung tâm dữ liệu lớn và những bộ dữ liệu mở để phục vụ nghiên cứu, ứng dụng.

Minh họa: Chiến lược quốc gia về AI đến 2030 - Quyết định số 127/QĐ-TTg ngày 26/01/2021. Mục tiêu 2030: nhóm 4 ASEAN & 50 thế giới • 10 thương hiệu AI • 3 trung tâm dữ liệu lớn • 50 bộ dữ liệu mở.

Điều đáng mừng là Việt Nam đang có những bước tiến thật. Theo một đánh giá quốc tế về mức độ sẵn sàng cho AI của khu vực công, Việt Nam hiện thuộc nhóm 5 nước dẫn đầu khu vực Đông Nam Á. Tinh thần chung mà lãnh đạo Nhà nước nhiều lần nhấn mạnh là: Việt Nam phải chủ động đầu tư cho AI để phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, không thể chậm chân. Và chủ trương ấy đang được cụ thể hóa bằng nhiều chương trình hành động - trong đó có chính bộ học liệu mà Anh/Chị đang theo học.

TỪ CHỦ TRƯƠNG LỚN ĐẾN VIỆC LÀM CỦA MỖI NGƯỜI

Vậy một chủ trương tầm quốc gia như thế liên quan gì đến công việc hằng ngày của chúng ta? Thưa Anh/Chị, liên quan rất trực tiếp.

Một chiến lược lớn đến đâu cũng phải được thực hiện bởi từng con người cụ thể. Mỗi cán bộ, công chức, viên chức biết ứng dụng AI vào công việc của mình - dù chỉ là nhờ AI soạn nhanh một bản nháp, tóm tắt một tài liệu, hay tổng hợp ý kiến - đều đang góp một viên gạch vào công cuộc chung. Năng lực AI của cả quốc gia, suy cho cùng, được cộng lại từ năng lực của từng cán bộ.

Anh/Chị có thể bắt đầu rất nhỏ: chọn một việc mình hay phải làm đi làm lại, thử xem AI có hỗ trợ được không, làm thử ở phạm vi an toàn rồi rút kinh nghiệm. Và xin luôn nhớ hai nguyên tắc nền tảng của cả chuyên đề này: AI là công cụ hỗ trợ, con người luôn kiểm chứng và chịu trách nhiệm cuối cùng; tuyệt đối không đưa thông tin mật, dữ liệu cá nhân của người dân lên các công cụ AI công cộng.

BẮT KỊP NHỊP, KHÔNG ĐỨNG NGOÀI

Như vậy, trong bài học hôm nay, chúng ta đã cùng thấy: AI là động lực cốt lõi của chuyển đổi số - qua tự động hóa thông minh, dự báo khuyến nghị, và dịch vụ công thông minh; Việt Nam đã có chiến lược rõ ràng để phát triển AI; và mỗi cán bộ đều có vai trò biến chủ trương ấy thành hiện thực.

Tôi mong rằng mỗi Anh/Chị hãy đón nhận AI với một tâm thế chủ động: không e ngại, cũng không thần thánh hóa, mà xem nó như một công cụ mạnh để phục vụ công việc và phục vụ người dân tốt hơn. Khi cả đội ngũ cùng bắt nhịp, chúng ta sẽ không đứng ngoài kỷ nguyên số, mà cùng nhau kiến tạo nó.

Ở bài học tiếp theo, tôi sẽ cùng Anh/Chị đi vào một ứng dụng AI rất gần gũi và đang phục vụ người dân mỗi ngày: trợ lý ảo và chatbot. Xin chân thành cảm ơn và hẹn gặp lại Quý Anh/Chị!

CÂU HỎI TRẮC NGHIỆM

Phần kiểm tra kiến thức

Câu 1. Theo nghiên cứu của Google (công bố cuối năm 2024), AI có thể mang lại lợi ích kinh tế khoảng bao nhiêu cho Việt Nam vào năm 2030 nếu được ứng dụng rộng rãi?

A. Khoảng 1% GDP (~6 tỷ USD).

B. Khoảng 5% GDP (~40 tỷ USD).

C. Khoảng 12% GDP (~79 tỷ USD).

D. Không đáng kể, dưới 0,5% GDP.

→ Đáp án: Google ước tính AI có thể mang lại khoảng 79,3 tỷ USD - tương đương gần 12% GDP của Việt Nam vào năm 2030.

Câu 2. Vì sao AI được coi là “động lực” của chuyển đổi số, chứ không chỉ là số hóa thông thường?

A. Vì AI giúp quét và lưu trữ tài liệu giấy nhanh hơn.

B. Vì AI giúp tự động hóa thông minh, dự báo - khuyến nghị dựa trên dữ liệu, và tạo ra dịch vụ công thông minh phục vụ người dân tốt hơn.

C. Vì AI thay thế hoàn toàn con người trong mọi khâu.

D. Vì AI chỉ dùng để trang trí cho hệ thống thêm hiện đại.

→ Đáp án: AI tái thiết quy trình và tạo giá trị mới, khác với số hóa đơn thuần là chuyển giấy sang dạng số.

Câu 3. Nội dung nào sau đây KHÔNG nằm trong định hướng Chiến lược quốc gia về AI đến 2030 của Việt Nam?

A. Đào tạo và thu hút nguồn nhân lực chất lượng cao về AI.

B. Xây dựng các trung tâm dữ liệu lớn, hình thành các bộ dữ liệu mở.

C. Cấm hoàn toàn việc sử dụng AI trong các dịch vụ công vì rủi ro cao.

D. Đưa Việt Nam vào nhóm 4 nước dẫn đầu khu vực ASEAN về AI.

→ Đáp án: Chiến lược hướng tới thúc đẩy phát triển và ứng dụng AI, không hề cấm dùng AI trong dịch vụ công.

Phần tình huống công vụ

Câu 4. Anh A cho rằng: “Chiến lược AI quốc gia là việc tầm vĩ mô của lãnh đạo, không liên quan đến cán bộ như tôi”. Quan điểm phù hợp hơn là:

A. Đúng, vì cán bộ bình thường không thể đóng góp gì cho chiến lược lớn.

B. Chưa đúng; năng lực AI của cả quốc gia được cộng lại từ năng lực của từng cán bộ, nên mỗi người biết ứng dụng AI vào công việc đều góp phần thực hiện chiến lược.

C. Đúng, vì chiến lược chỉ nằm trên giấy tờ.

D. Đúng, AI là việc của riêng bộ phận công nghệ thông tin.

→ Đáp án: Chủ trương lớn được hiện thực hóa bởi từng cán bộ; mỗi người ứng dụng AI vào việc của mình là một đóng góp cụ thể.

Câu 5. Hưởng ứng định hướng ứng dụng AI, chị B muốn bắt đầu đưa AI vào công việc. Cách bắt đầu hợp lý và an toàn nhất là:

A. Đưa ngay toàn bộ hồ sơ công dân lên một công cụ AI công cộng để xử lý cho nhanh.

B. Chọn một việc lặp lại trong phạm vi cho phép để thử nghiệm AI ở quy mô nhỏ, kiểm chứng kết quả, và không nhập dữ liệu mật hay thông tin cá nhân của dân.

C. Chờ đến khi có chỉ đạo bắt buộc mới bắt đầu tìm hiểu.

D. Giao hết phần việc chuyên môn của mình cho AI quyết định.

→ Đáp án: Nên bắt đầu từ việc nhỏ, thử nghiệm an toàn, kiểm chứng kết quả và tuyệt đối giữ nguyên tắc an toàn dữ liệu.

Bài 5

 TRỢ LÝ ẢO, CHATBOT PHỤC VỤ NGƯỜI DÂN

CÂU HỎI LÚC NỬA ĐÊM

Tôi xin bắt đầu bằng một tình huống rất đời thường. Đã mười giờ tối, một người dân chợt nhớ ra ngày mai cần đi làm thủ tục, và băn khoăn: “Mình cần chuẩn bị những giấy tờ gì nhỉ?”. Theo cách cũ, người ấy đành chờ đến giờ hành chính hôm sau để gọi điện hay ra trụ sở hỏi.

Nhưng giờ đây, chỉ cần vào cổng dịch vụ công, gõ câu hỏi cho một trợ lý ảo, vài giây sau đã có câu trả lời. Người trả lời tận tình lúc nửa đêm ấy không phải con người, mà là một chatbot. Đây chính là một trong những ứng dụng AI gần gũi nhất với người dân hôm nay. Trong ít phút tới, tôi xin cùng Quý Anh/Chị tìm hiểu: chatbot là gì, mang lại lợi ích gì, và có những giới hạn nào cần lưu ý khi đưa vào phục vụ người dân.

CHATBOT - NGƯỜI TRỢ LÝ BIẾT TRÒ CHUYỆN

Trước hết, chatbot là gì? Nói đơn giản, chatbot là một phần mềm AI có thể trò chuyện với con người bằng ngôn ngữ tự nhiên - qua gõ chữ hoặc giọng nói. Người dân đặt câu hỏi như đang nói chuyện bình thường, chatbot sẽ “hiểu” và trả lời dựa trên kho dữ liệu nó đã được học.

Thật ra, nhiều Anh/Chị đã quen dùng chatbot mà có khi không để ý. Các trợ lý ảo trên điện thoại như Siri hay Google Assistant chính là chatbot. Khi ta nhắn tin với trang bán hàng trên mạng và được trả lời ngay tức thì, rất có thể đó cũng là chatbot. Trong cơ quan nhà nước, chatbot thường được đặt trên cổng dịch vụ công, trang thông tin điện tử, để giải đáp những câu hỏi phổ biến: cần hồ sơ gì, lệ phí bao nhiêu, nộp ở đâu, thời hạn thế nào.

MỘT NHÂN VIÊN ẢO KHÔNG BAO GIỜ NGHỈ

Vậy vì sao nên đưa chatbot vào phục vụ người dân? Tôi xin nêu ba lợi ích rõ nhất. Anh/Chị có thể hình dung chatbot như một nhân viên ảo luôn túc trực, không quản ngày đêm.

Thứ nhất, phục vụ mọi lúc, tiết kiệm thời gian cho cả đôi bên. Chatbot làm việc 24 giờ mỗi ngày, kể cả ngày nghỉ. Người dân không phải chờ đến giờ hành chính; cán bộ cũng bớt được rất nhiều cuộc gọi hỏi đi hỏi lại cùng một nội dung.

Thứ hai, phục vụ được rất nhiều người cùng lúc. Một cán bộ tại một thời điểm chỉ tiếp được một người. Còn chatbot có thể trả lời cho hàng trăm, hàng nghìn người cùng lúc - đặc biệt hữu ích vào mùa cao điểm làm thủ tục.

Thứ ba, thông tin thống nhất và nhất quán. Vì cùng dựa trên một kho dữ liệu chính thống đã được chuẩn hóa, chatbot giúp tránh tình trạng mỗi nơi, mỗi lúc trả lời một kiểu khác nhau.

CHATBOT KHÔNG PHẢI VẠN NĂNG

Tuy vậy, thưa Anh/Chị, chatbot không phải là chiếc đũa thần. Hiểu rõ giới hạn của nó mới giúp ta dùng cho đúng. Tôi xin lưu ý bốn điểm.

Một là, chatbot chỉ giỏi trong phạm vi đã được học. Nếu chính sách, quy định mới mà chưa được cập nhật, chatbot có thể trả lời thiếu hoặc sai. Vì vậy phải thường xuyên “dạy” thêm cho nó kiến thức mới.

Hai là, chatbot đôi khi trả lời máy móc, thiếu sự khéo léo và đồng cảm của con người - nhất là với những tình huống nhạy cảm cần sự thấu hiểu.

Ba là, phải luôn có “lối chuyển sang người thật”. Khi chatbot không trả lời được sau vài lần, hệ thống cần cho phép người dân kết nối ngay với một cán bộ, để họ không bị mắc kẹt.

Bốn là, bảo mật và trách nhiệm. Phải bảo vệ thông tin cá nhân mà người dân cung cấp khi trò chuyện, và nên cho người dân biết họ đang nói chuyện với chatbot, đồng thời hiểu rõ giới hạn của nó.

CON NGƯỜI VẪN LÀ ĐIỂM TỰA

Vậy với mỗi chúng ta, bài học này có ý nghĩa gì? Trước hết, nếu cơ quan Anh/Chị dự định triển khai chatbot, hãy nhớ phần quan trọng nhất không nằm ở công nghệ, mà ở kho câu hỏi - câu trả lời chuẩn do chính cán bộ nghiệp vụ xây dựng. Câu trả lời vừa phải chính xác về pháp lý, vừa cần dễ hiểu, thân thiện với người dân.

Và xin Anh/Chị luôn nhớ: chatbot là để hỗ trợ, chứ không thay thế con người. Nó gánh giúp ta những câu hỏi lặp lại, đơn giản, để cán bộ dành thời gian và sự thấu cảm cho những trường hợp thực sự cần đến con người. Một chatbot tốt không làm chúng ta xa cách người dân, mà ngược lại, giúp ta đến gần dân hơn - phục vụ tận tình hơn, mọi lúc, mọi nơi.

KẾT NỐI GẦN HƠN VỚI NGƯỜI DÂN

Như vậy, trong bài học hôm nay, chúng ta đã cùng hiểu: chatbot là phần mềm AI biết trò chuyện bằng ngôn ngữ tự nhiên; nó mang lại ba lợi ích lớn là phục vụ 24/7, phục vụ số đông và thông tin nhất quán; nhưng cũng có những giới hạn đòi hỏi luôn phải có con người đồng hành.

Tôi mong rằng, qua bài này, Anh/Chị sẽ nhìn chatbot như một người trợ lý đắc lực - giúp cơ quan nhà nước phục vụ người dân nhanh hơn, thân thiện hơn, mà vẫn giữ được sự ân cần chỉ con người mới có.

Ở bài học tiếp theo, chúng ta sẽ đi vào một ứng dụng AI rất sát với công việc nội bộ hằng ngày: AI trong xử lý văn bản và nghiệp vụ của cơ quan. Xin chân thành cảm ơn và hẹn gặp lại Quý Anh/Chị!

CÂU HỎI TRẮC NGHIỆM

Phần kiểm tra kiến thức

Câu 1. “Chatbot” được hiểu đúng nhất là gì?

A. Một loại robot hình người đặt tại bộ phận một cửa.

B. Một phần mềm AI có thể trò chuyện với con người bằng ngôn ngữ tự nhiên (gõ chữ hoặc giọng nói) để trả lời câu hỏi tự động.

C. Một trang web tra cứu thủ tục hành chính.

D. Một ứng dụng gọi điện video với cán bộ.

→ Đáp án: Chatbot là phần mềm AI đối thoại bằng ngôn ngữ tự nhiên, trả lời dựa trên dữ liệu đã được huấn luyện.

Câu 2. Lợi ích nổi bật nhất của chatbot khi hỗ trợ người dân trong dịch vụ công là gì?

A. Chatbot xử lý được mọi trường hợp phức tạp, đòi hỏi cảm xúc như con người.

B. Chatbot phục vụ 24/7, trả lời nhanh số lượng lớn câu hỏi lặp lại, tiết kiệm thời gian cho cả người dân và cán bộ.

C. Chatbot tự động ban hành các quyết định hành chính thay cán bộ.

D. Chatbot không bao giờ sai, luôn chính xác 100%.

→ Đáp án: Thế mạnh của chatbot là phục vụ liên tục, đồng thời cho số đông, với thông tin nhất quán.

Câu 3. Khi triển khai chatbot trong cơ quan nhà nước, yếu tố nào sau đây cần được bảo đảm?

A. Chatbot phải thay thế hoàn toàn nhân viên để tiết kiệm chi phí.

B. Thường xuyên cập nhật dữ liệu cho chatbot, và có kênh để người dân gặp cán bộ thật khi chatbot không giải quyết được.

C. Không cho người dân biết mình đang nói chuyện với chatbot.

D. Chỉ cho chatbot hoạt động trong giờ hành chính.

→ Đáp án: Chatbot cần được cập nhật liên tục và luôn có phương án chuyển sang con người; nên minh bạch để người dân biết đang dùng chatbot.

Phần tình huống công vụ

Câu 4. Một người dân hỏi chatbot một tình huống phức tạp, nhạy cảm; chatbot trả lời mấy lần vẫn chưa đúng ý. Hệ thống nên được thiết kế thế nào cho phù hợp?

A. Bắt người dân tiếp tục hỏi lại chatbot cho đến khi ra kết quả.

B. Cho phép chuyển ngay sang cán bộ thật để hỗ trợ, tránh để người dân mắc kẹt với chatbot.

C. Tự động đóng cửa sổ chat để người dân tự xoay xở.

D. Để chatbot đưa ra một câu trả lời bất kỳ cho xong.

→ Đáp án: Cần có cơ chế chuyển tuyến sang con người khi chatbot không đáp ứng được, bảo đảm trải nghiệm không bị gián đoạn.

Câu 5. Cơ quan của chị B chuẩn bị xây dựng chatbot trả lời thủ tục cho người dân. Theo bài học, khâu quan trọng nhất mà cán bộ nghiệp vụ cần đóng góp là gì?

A. Chọn màu sắc, giao diện cho cửa sổ chat.

B. Xây dựng kho câu hỏi - câu trả lời chuẩn, vừa chính xác về pháp lý vừa dễ hiểu, thân thiện với người dân.

C. Quyết định dùng loại máy chủ nào để chạy chatbot.

D. Tự viết mã lập trình cho chatbot.

→ Đáp án: Chất lượng chatbot phụ thuộc vào kho dữ liệu hỏi - đáp chuẩn do cán bộ nghiệp vụ xây dựng; phần kỹ thuật do nhóm chuyên môn lo.

Bài 6

 ỨNG DỤNG AI TRONG XỬ LÝ VĂN BẢN VÀ NGHIỆP VỤ NỘI BỘ

SÁNG ĐẦU TUẦN VÀ CHỒNG VĂN BẢN

Tôi tin rằng hình ảnh này rất quen thuộc: sáng đầu tuần, vừa mở máy, hộp thư đến đã dồn dập công văn, báo cáo, dự thảo. Mỗi văn bản đều đòi hỏi phải đọc, phân loại, rồi chuyển đi đúng nơi. Chỉ riêng khâu sàng lọc ấy đã ngốn của chúng ta không ít thời gian và công sức mỗi ngày.

Vậy hãy thử tưởng tượng: nếu có một người trợ lý đọc giúp, gắn nhãn chủ đề, đánh dấu văn bản khẩn, thậm chí tóm tắt nhanh những điểm chính - thì công việc sẽ nhẹ đi biết bao. Đó chính là những gì AI có thể làm cho công tác văn phòng. Hôm nay, tôi xin cùng Quý Anh/Chị tìm hiểu bốn ứng dụng thiết thực nhất của AI trong xử lý văn bản và nghiệp vụ nội bộ.

ỨNG DỤNG 1: ĐỌC VÀ PHÂN LOẠI VĂN BẢN TỰ ĐỘNG

Ứng dụng đầu tiên là tự động số hóa và phân loại văn bản đến.

Trước đây, cán bộ văn thư phải mở từng công văn, đọc nội dung, rồi mới phân loại và chuyển cho đúng bộ phận. Nay, có hai công nghệ phối hợp giúp việc này. Trước hết là công nghệ nhận dạng ký tự, quen gọi là OCR - nó biến một trang văn bản giấy được chụp hay quét thành chữ trên máy tính. Sau đó, AI đọc hiểu nội dung để nhận biết văn bản thuộc lĩnh vực nào, cần chuyển đến đâu.

Ví dụ, một công văn đến có nội dung về giáo dục, AI có thể tự nhận ra các từ khóa, gắn nhãn “giáo dục” và chuyển đến đúng bộ phận phụ trách. Thậm chí, nó có thể nhận diện những văn bản có dấu “hỏa tốc”, “khẩn” để ưu tiên báo cáo lãnh đạo kịp thời. Nhờ đó, cán bộ văn thư chỉ còn tập trung vào số ít trường hợp khó, thay vì phải đọc và xếp loại toàn bộ như trước.

ỨNG DỤNG 2: TÓM TẮT NHANH VĂN BẢN DÀI

Ứng dụng thứ hai vô cùng hữu ích với những ai thường phải đọc tài liệu dày: tóm tắt và tổng hợp văn bản.

Một báo cáo dài hàng chục trang, một dự thảo với rất nhiều điều khoản - AI có thể đọc và tạo ra một bản tóm tắt ngắn gọn, nêu bật những ý chính, giúp Anh/Chị nắm nhanh tinh thần văn bản trước khi đọc sâu. Nó cũng có thể chỉ ra những điểm mới so với văn bản cũ.

Đặc biệt, khi cần tổng hợp hàng trăm trang ý kiến góp ý, thay vì đọc thủ công từng bản, AI có thể giúp gom các ý kiến lại thành những nhóm chủ đề chính, để cán bộ tổng hợp đỡ vất vả hơn nhiều. Tuy nhiên, xin lưu ý: bản tóm tắt của AI chỉ là bước khởi đầu; Anh/Chị vẫn cần đọc lại và đối chiếu với bản gốc ở những điểm quan trọng, vì AI vẫn có thể hiểu sai hoặc bỏ sót.

ỨNG DỤNG 3 VÀ 4: RÀ SOÁT VÀ TRỢ LÝ NỘI BỘ

Hai ứng dụng tiếp theo giúp nâng cao chất lượng và sự nhất quán trong công việc.

Ứng dụng thứ ba là rà soát, kiểm tra chéo văn bản. Việc đối chiếu một dự thảo với các quy định hiện hành để tìm chỗ trùng lặp hay mâu thuẫn vốn rất mất thời gian nếu làm thủ công. AI có thể quét nhanh kho văn bản, cảnh báo những đoạn có thể trùng hoặc mâu thuẫn, hay những chỗ thiếu nhất quán ngay trong một tài liệu - chẳng hạn đoạn đầu ghi “tỷ lệ 35%”, đoạn sau lại ghi “hơn một phần ba”. AI chỉ nêu ra điểm cần chú ý, còn quyết định cuối cùng vẫn là của cán bộ chuyên môn.

Ứng dụng thứ tư là trợ lý nội bộ và hỗ trợ soạn thảo. Anh/Chị có thể hỏi một trợ lý ảo nội bộ để tra nhanh một số liệu trong kho tài liệu, thay vì lục tìm thủ công. Khi soạn thảo, AI có thể gợi ý câu chữ, kiểm tra chính tả, ngữ pháp, giúp văn bản sáng rõ và chuẩn mực hơn.

AI LÀM NHANH, NGƯỜI LÀM CHUẨN

Thưa Anh/Chị, điểm chung của cả bốn ứng dụng trên có thể gói trong sáu chữ: “AI làm nhanh, người làm chuẩn”. AI đảm nhận phần việc tẻ nhạt, lặp đi lặp lại; còn con người giữ vai trò kiểm soát và quyết định.

Để dùng AI an toàn trong nghiệp vụ nội bộ, tôi xin gửi Anh/Chị một “quy tắc ba không” dễ nhớ. Không đưa tài liệu mật, tài liệu nội bộ chưa được phép lên các công cụ AI công cộng. Không bỏ qua việc phân quyền và lưu vết khi dùng AI trên hệ thống của cơ quan. Và không sử dụng kết quả của AI khi chưa kiểm chứng lại bằng nguồn chính thống.

Giữ vững ba nguyên tắc ấy, AI sẽ thực sự là một trợ lý thầm lặng đắc lực, giúp mỗi cán bộ hoàn thành công việc nhanh hơn và chính xác hơn, mà vẫn an toàn.

VĂN PHÒNG SỐ BẮT ĐẦU TỪ NHỮNG VIỆC NHỎ

Như vậy, trong bài học hôm nay, chúng ta đã cùng tìm hiểu bốn ứng dụng của AI trong xử lý văn bản và nghiệp vụ nội bộ: đọc và phân loại văn bản tự động; tóm tắt văn bản dài; rà soát, kiểm tra chéo; và trợ lý nội bộ hỗ trợ soạn thảo - tất cả dưới tinh thần “AI làm nhanh, người làm chuẩn”.

Tôi mong rằng Anh/Chị hãy bắt đầu từ một việc nhỏ trong chính công việc của mình: thử nhờ AI tóm tắt một tài liệu dài, hay rà lỗi một văn bản trước khi trình. Những bước nhỏ ấy, khi cộng lại, sẽ đưa cơ quan chúng ta tiến gần hơn tới một “văn phòng số” thực sự hiệu quả.

Ở bài học tiếp theo, chúng ta sẽ đi sâu hơn một bước: không chỉ xử lý văn bản, mà dùng AI để phân tích dữ liệu, hỗ trợ cho việc ra quyết định. Xin chân thành cảm ơn và hẹn gặp lại Quý Anh/Chị!

CÂU HỎI TRẮC NGHIỆM

Phần kiểm tra kiến thức

Câu 1. Công nghệ OCR kết hợp AI giúp ích gì cho việc xử lý công văn giấy tờ trong cơ quan?

A. Chuyển tài liệu giấy thành văn bản số và tự động phân loại, chuyển công văn đến đúng bộ phận phụ trách.

B. Ép buộc tất cả công văn phải ở dạng giấy, không cho dùng bản số.

C. Xóa bỏ hoàn toàn vai trò của bộ phận văn thư vì AI tự làm hết mọi việc.

D. Chỉ dùng để in văn bản ra giấy cho đẹp hơn.

→ Đáp án: OCR biến văn bản giấy thành chữ số, AI đọc hiểu để phân loại và chuyển đúng nơi; cán bộ văn thư chỉ xử lý các trường hợp khó.

Câu 2. AI có thể hỗ trợ việc kiểm tra, rà soát văn bản bằng cách nào?

A. Đọc hiểu nội dung và trực tiếp quyết định ban hành hay không ban hành văn bản.

B. Tự động phát hiện các đoạn trùng lặp hoặc mâu thuẫn, cảnh báo điểm thiếu nhất quán, giúp cán bộ không bỏ sót điểm cần chú ý.

C. Thay thế hoàn toàn cán bộ chuyên môn trong việc rà soát.

D. Tự viết ra các quy định mới mà không cần ý kiến con người.

→ Đáp án: AI giúp phát hiện trùng lặp, mâu thuẫn, thiếu nhất quán để gợi ý; quyết định cuối cùng vẫn thuộc về cán bộ chuyên môn.

Câu 3. Tinh thần “AI làm nhanh, người làm chuẩn” trong xử lý văn bản nội bộ nghĩa là gì?

A. Giao toàn bộ việc cho AI để con người khỏi phải làm.

B. AI đảm nhận phần việc lặp lại, tẻ nhạt; con người giữ vai trò kiểm soát, kiểm chứng và quyết định cuối cùng.

C. Con người làm tất cả, không cần dùng AI.

D. AI và con người không liên quan đến nhau.

→ Đáp án: AI tăng tốc phần việc thô; con người bảo đảm tính chính xác và chịu trách nhiệm về kết quả.

Phần tình huống công vụ

Câu 4. Anh A dùng AI tóm tắt một báo cáo dài để trình lãnh đạo. Cách làm đúng nhất là:

A. Gửi thẳng bản tóm tắt của AI cho lãnh đạo mà không đọc lại.

B. Dùng bản tóm tắt của AI làm cơ sở, nhưng đọc lại và đối chiếu với bản gốc ở các điểm quan trọng trước khi sử dụng, vì AI có thể hiểu sai hoặc bỏ sót.

C. Tin tưởng tuyệt đối vì AI tóm tắt luôn chính xác.

D. Không bao giờ dùng AI để tóm tắt vì không đáng tin.

→ Đáp án: Bản tóm tắt của AI là bước khởi đầu; cần kiểm chứng lại với bản gốc trước khi dùng chính thức.

Câu 5. Chị B muốn nhờ một công cụ AI công cộng rà lỗi cho một văn bản nội bộ chưa được phép công bố. Theo “quy tắc ba không”, chị nên:

A. Cứ dán toàn bộ văn bản nội bộ vào để AI rà cho nhanh.

B. Dán vào nhưng nhớ xóa lịch sử sau khi xong.

C. Không đưa tài liệu nội bộ chưa được phép lên công cụ AI công cộng; chỉ dùng AI cho nội dung đã công khai hoặc dùng công cụ được cơ quan cho phép.

D. Nhờ người khác dán hộ để tránh trách nhiệm.

→ Đáp án: Quy tắc ba không: không đưa tài liệu mật, nội bộ chưa được phép lên công cụ AI công cộng, kể cả khi đã xóa lịch sử.

Bài 7

 PHÂN TÍCH DỮ LIỆU BẰNG AI HỖ TRỢ RA QUYẾT ĐỊNH

QUYẾT ĐỊNH ĐÚNG CẦN CÓ BẰNG CHỨNG

Trong công việc quản lý, điều hành, hẳn không ít lần chúng ta đứng trước một quyết định khó: nên ưu tiên việc gì, phân bổ nguồn lực ra sao, cải thiện khâu nào trước. Trên bàn là hàng chồng báo cáo, vô số con số rời rạc. Và câu hỏi đặt ra là: làm sao để quyết định ấy dựa trên bằng chứng, chứ không chỉ dựa vào cảm tính hay kinh nghiệm?

Đây chính là lúc AI có thể giúp sức. Nếu ở bài trước AI giúp ta xử lý văn bản, thì hôm nay, ta nói về một vai trò cao hơn: AI như một ngọn đèn pha, giúp soi rọi vào khối dữ liệu khổng lồ để tìm ra những điều quan trọng - hỗ trợ chúng ta ra quyết định sáng suốt hơn. Tôi xin cùng Quý Anh/Chị tìm hiểu AI làm việc đó như thế nào, và đâu là ranh giới cần giữ.

NHÌN RA BỨC TRANH TỪ DỮ LIỆU LỚN

Ứng dụng đầu tiên là giúp chúng ta nắm bắt được bức tranh toàn cảnh từ khối dữ liệu khổng lồ.

Mỗi ngày, hoạt động của cơ quan và đời sống xã hội sinh ra vô số dữ liệu: số lượt hồ sơ, phản ánh của người dân, ý kiến trên các kênh công khai. Con người khó lòng đọc hết. Nhưng AI có thể quét nhanh, rồi tự động gom thành các nhóm chủ đề và nhận biết thái độ chung - người dân đang quan tâm nhiều nhất đến vấn đề gì, với tâm trạng ủng hộ hay băn khoăn.

Ví dụ, AI có thể tổng hợp hàng nghìn phản ánh trong sáu tháng và cho thấy: lĩnh vực nào đang được hỏi nhiều nhất, thủ tục nào khiến người dân phàn nàn nhiều. Nhờ đó, cơ quan biết đâu là vấn đề “nóng” cần ưu tiên giải quyết - thay vì phỏng đoán. Đây là cách dùng AI để hiểu người dân ở quy mô mà cách làm thủ công khó đạt tới.

NHÌN TRƯỚC KỊCH BẢN, PHÁT HIỆN BẤT THƯỜNG

Ứng dụng thứ hai là dự báo và mô phỏng - nhìn trước kết quả có thể xảy ra.

Một số nơi trên thế giới đã thử nghiệm điều gọi là “phòng thí nghiệm chính sách ảo”: dùng AI và dữ liệu quá khứ để giả lập trước tác động của một phương án trước khi quyết định. Ví dụ, có thể đặt câu hỏi: nếu tăng nguồn lực cho một lĩnh vực thêm một mức nào đó, vài năm sau kết quả có thể thay đổi ra sao. AI sẽ đưa ra các kịch bản để tham khảo. Dự báo không phải là điều chắc chắn, nhưng cho ta thêm một kênh bằng chứng để cân nhắc lợi - hại.

Ứng dụng thứ ba là giám sát theo thời gian thực và phát hiện điểm bất thường. AI có thể vẽ biểu đồ xu hướng và bật cảnh báo khi có dấu hiệu lạ. Chẳng hạn, khi nhìn vào số liệu của một lĩnh vực, AI có thể cho thấy tổng số đang giảm đều, nhưng lại có một nhóm vấn đề nghiêm trọng đang tăng lên ở một thời điểm nhất định - điều mà nếu chỉ nhìn con số tổng, ta dễ bỏ sót.

BA CÂU HỎI CẦN NHỚ KHI LÀM VIỆC VỚI DỮ LIỆU

Vậy làm thế nào để khai thác AI phân tích dữ liệu một cách bài bản? Tôi xin chia sẻ một mẹo rất dễ nhớ: mỗi khi làm việc với dữ liệu, hãy đặt ba câu hỏi - Số liệu từ đâu? - Số liệu nói lên điều gì? - Vậy ta nên làm gì?

“Số liệu từ đâu?” - tức là xem xét nguồn dữ liệu lấy từ đâu, có đáng tin và đại diện không, có bị thiên lệch không. Dữ liệu đầu vào kém thì kết quả phân tích cũng sai.

“Số liệu nói lên điều gì?” - tức là AI tìm ra xu hướng gì, mối liên hệ gì đáng chú ý trong dữ liệu ấy.

“Vậy ta nên làm gì?” - tức là từ phát hiện đó, ta nên làm gì tiếp theo: kiểm chứng thêm, điều chỉnh cách làm, hay đề xuất một giải pháp.

Giữ ba câu hỏi này, Anh/Chị sẽ biến những con số khô khan thành thông tin rõ ràng và có thể hành động được. Nhưng cũng xin lưu ý một điều quan trọng: khi AI chỉ ra hai hiện tượng “đi cùng nhau”, không có nghĩa cái này là nguyên nhân của cái kia. AI gợi ý điểm cần chú ý, còn việc tìm nguyên nhân thật sự thì cần con người kiểm chứng.

DỮ LIỆU SOI ĐƯỜNG, CON NGƯỜI CẦM LÁI

Thưa Anh/Chị, đến đây có một ranh giới tôi muốn nhấn mạnh, cũng là tinh thần cốt lõi của cả bài: AI chỉ hỗ trợ thông tin, còn quyết định cuối cùng vẫn là của con người.

AI có thể cho ta thấy dữ liệu nói gì, dự báo xu hướng ra sao. Nhưng việc cân nhắc giữa các mục tiêu, xem xét yếu tố con người, pháp lý, đạo đức, và chịu trách nhiệm về quyết định - thì máy móc không thể thay chúng ta. Hãy hình dung dữ liệu là tấm bản đồ và ngọn đèn pha soi đường, còn người cầm lái, người chọn hướng đi, vẫn là chúng ta.

Vì vậy, cách dùng đúng đắn là: yêu cầu AI cung cấp số liệu và phân tích, đối chiếu nhiều nguồn, rồi tự mình cân nhắc và quyết định. Khi ấy, quyết định của chúng ta vừa có cơ sở khoa học, vừa giữ được sự sáng suốt và trách nhiệm của con người. Và tất nhiên, vẫn là nguyên tắc quen thuộc: khi phân tích dữ liệu nội bộ, tuyệt đối không đưa dữ liệu mật hay thông tin cá nhân của người dân lên các công cụ AI công cộng.

TỪ DỮ LIỆU ĐẾN QUYẾT ĐỊNH SÁNG SUỐT

Như vậy, trong bài học hôm nay, chúng ta đã cùng thấy AI có thể hỗ trợ ra quyết định qua ba việc: nắm bắt thực trạng từ dữ liệu lớn; dự báo, mô phỏng và phát hiện bất thường; cùng ba câu hỏi - số liệu từ đâu, số liệu nói lên điều gì, ta nên làm gì. Trên hết, dữ liệu chỉ soi đường, còn con người mới là người cầm lái và chịu trách nhiệm.

Tôi mong rằng Anh/Chị hãy thử áp dụng ngay với một việc mình phụ trách: đặt một câu hỏi rõ ràng, nhờ AI giúp nhìn vào dữ liệu liên quan, và rút ra một vài phát hiện để cân nhắc. Khi quen dần với cách làm việc dựa trên dữ liệu này, tôi tin chất lượng tham mưu và quyết định của chúng ta sẽ ngày càng vững vàng, thuyết phục hơn.

Ở bài học tiếp theo - cũng là bài gần cuối chuyên đề - chúng ta sẽ nhìn lại một bức tranh tổng thể: AI trong lĩnh vực công mang lại những lợi ích gì, và đặt ra những thách thức nào cần lưu tâm. Xin chân thành cảm ơn và hẹn gặp lại Quý Anh/Chị!

CÂU HỎI TRẮC NGHIỆM

Phần kiểm tra kiến thức

Câu 1. AI có thể giúp cơ quan nắm bắt mối quan tâm của người dân ở quy mô lớn bằng cách nào?

A. Thay con người đi gặp gỡ và tự ghi nhận mọi ý kiến, không cần cán bộ tham gia.

B. Phân tích hàng loạt phản ánh, bài viết công khai để thống kê các chủ đề người dân quan tâm và thái độ chung (ủng hộ/băn khoăn) về các chủ đề đó.

C. Bắt buộc mỗi người dân nộp ý kiến qua một biểu mẫu thống nhất.

D. Chỉ lấy ý kiến từ một nhóm nhỏ, bỏ qua mọi dữ liệu công khai.

→ Đáp án: AI gom nhóm chủ đề và phân tích thái độ từ lượng lớn dữ liệu công khai, giúp nhận diện vấn đề “nóng” cần ưu tiên.

Câu 2. “Phòng thí nghiệm chính sách ảo” đề cập đến việc gì?

A. Dùng AI mô phỏng, dự báo trước tác động của một phương án để người ra quyết định tham khảo các kịch bản.

B. Một phòng thí nghiệm hóa học do robot AI quản lý.

C. Nơi AI tự động thông qua hoặc bác bỏ một phương án mà không cần con người.

D. Một phần mềm soạn thảo văn bản chính sách tự động.

→ Đáp án: Đây là cách dùng AI và dữ liệu để giả lập kịch bản tác động trước khi quyết định, chỉ mang tính tham khảo.

Câu 3. Ba câu hỏi cần nhớ khi làm việc với dữ liệu cùng AI là gì?

A. Ai làm? Bao giờ xong? Tốn bao nhiêu tiền?

B. Số liệu từ đâu? Số liệu nói lên điều gì? Vậy ta nên làm gì?

C. Máy nào? Phần mềm nào? Mạng nào?

D. Đúng hay sai? Nhanh hay chậm? Đắt hay rẻ?

→ Đáp án: Ba câu hỏi “Số liệu từ đâu - Số liệu nói lên điều gì - Vậy ta nên làm gì” giúp biến số liệu thành thông tin rõ ràng, có thể hành động.

Phần tình huống công vụ

Câu 4. AI phân tích số liệu và cho thấy hai hiện tượng thường “đi cùng nhau”. Cách hiểu đúng là:

A. Chắc chắn hiện tượng này là nguyên nhân gây ra hiện tượng kia.

B. Hai hiện tượng đi cùng nhau không có nghĩa cái này là nguyên nhân của cái kia; cần con người kiểm chứng nguyên nhân thật sự trước khi kết luận.

C. Cứ ra quyết định ngay dựa trên mối liên hệ đó.

D. Bỏ qua hoàn toàn vì AI luôn sai.

→ Đáp án: “Đi cùng nhau” chỉ là gợi ý; AI nêu điểm cần chú ý, còn xác định nguyên nhân là việc của con người.

Câu 5. Lãnh đạo giao chị B dùng AI phân tích dữ liệu để tham mưu một phương án. Cách làm đúng tinh thần “dữ liệu soi đường, con người cầm lái” là:

A. Lấy thẳng kết luận AI đưa ra làm quyết định cuối cùng, khỏi cân nhắc.

B. Dùng phân tích của AI làm một kênh bằng chứng, đối chiếu nhiều nguồn, rồi con người cân nhắc các yếu tố và chịu trách nhiệm về quyết định.

C. Bỏ qua dữ liệu, chỉ quyết theo cảm tính cho nhanh.

D. Đưa toàn bộ dữ liệu mật của cơ quan lên công cụ AI công cộng để phân tích.

→ Đáp án: AI hỗ trợ thông tin; con người đối chiếu, cân nhắc và quyết định, đồng thời giữ nguyên tắc an toàn dữ liệu.

Bài 8

 AI TRONG LĨNH VỰC CÔNG - LỢI ÍCH VÀ THÁCH THỨC

CÂU CHUYỆN Ở MỘT PHÒNG KHÁM TUYẾN HUYỆN

Tôi xin bắt đầu bằng hai hình ảnh. Thứ nhất: tại một phòng khám tuyến huyện, một tấm phim X-quang phổi vừa chụp xong được phần mềm AI “soi” lại chỉ trong vài giây, giúp bác sĩ không bỏ sót những dấu hiệu mờ nhạt. Thứ hai: trong một lớp học đông học sinh, mỗi em lại có một lộ trình ôn luyện riêng, được một trợ giảng ảo kèm cặp suốt ngày đêm.

Đó không còn là chuyện viễn tưởng. AI đang len lỏi vào từng lĩnh vực công - y tế, giáo dục, giao thông, nông nghiệp. Nhưng đi cùng những lợi ích to lớn ấy luôn là các thách thức cần lưu tâm. Hôm nay - bài gần cuối của chuyên đề - tôi xin cùng Quý Anh/Chị nhìn một bức tranh cân bằng: AI làm được gì cho người dân, và chúng ta cần chuẩn bị gì để ứng dụng AI một cách bền vững, có trách nhiệm.

AI ĐANG PHỤC VỤ NGƯỜI DÂN Ở ĐÂU?

Trước hết, ta điểm nhanh vài ứng dụng tiêu biểu, để thấy AI đã hiện diện gần gũi đến mức nào.

Trong y tế, đã có những phần mềm AI của Việt Nam hỗ trợ bác sĩ đọc phim X-quang, phân tích trong vài giây và đánh dấu vùng nghi ngờ tổn thương. Nó như một “con mắt thứ hai” soi lại cho bác sĩ - đặc biệt quý ở những nơi còn thiếu bác sĩ chuyên sâu.

Trong giáo dục, AI giúp cá nhân hóa việc học: theo dõi tiến độ từng em để gợi ý bài luyện phù hợp, có trợ lý giúp sửa phát âm, và hỗ trợ thầy cô chấm bài, soạn đề - để dành thời gian cho việc giảng dạy.

Trong giao thông, nhiều nơi đã dùng camera tích hợp AI để phát hiện vi phạm suốt ngày đêm. Trong nông nghiệp và môi trường, AI dự báo mùa vụ, nhận dạng sâu bệnh, theo dõi chất lượng không khí để cảnh báo sớm cho người dân.

Một thông điệp xuyên suốt: AI không thay thế con người. Nó là người trợ lý đắc lực, giúp bác sĩ, thầy cô, cán bộ làm việc nhanh hơn và chính xác hơn.

BA LỢI ÍCH CỐT LÕI CHO DỊCH VỤ CÔNG

Vậy với khu vực hành chính công, AI mang lại những lợi ích cốt lõi nào? Tôi xin gói lại trong ba điểm.

Thứ nhất, nâng cao chất lượng dịch vụ. AI giúp ra quyết định dựa trên dữ liệu thay vì cảm tính, phục vụ người dân theo nhu cầu riêng của từng người, và phản hồi tức thì qua trợ lý ảo.

Thứ hai, tiết kiệm nguồn lực. Khi AI đảm nhận các khâu lặp đi lặp lại, cùng một khối lượng công việc nay cần ít nhân lực thường trực hơn, để ngân sách được dùng hiệu quả hơn cho những việc quan trọng.

Thứ ba, minh bạch và kịp thời. Một bảng điều khiển cập nhật liên tục về tình hình hồ sơ, dịch vụ, mức độ hài lòng của người dân giúp lãnh đạo nắm bắt nhanh và chỉ đạo kịp thời, dựa trên số liệu rõ ràng thay vì chờ báo cáo giấy gửi lên sau nhiều tuần.

MẶT KIA CỦA TẤM HUY CHƯƠNG

Tuy nhiên, thưa Anh/Chị, mọi công nghệ đều như một tấm huy chương có hai mặt. Bên cạnh lợi ích, AI đặt ra bốn nhóm thách thức - nhưng mỗi thách thức đều có hướng tháo gỡ.

Một là hạ tầng và chi phí. AI cần dữ liệu, cần máy móc và đội ngũ triển khai, mà không phải nơi nào cũng sẵn. Hướng giải quyết là làm từng bước, ưu tiên những việc thiết yếu trước, và tận dụng dịch vụ đám mây, đối tác thay vì đầu tư dàn trải tốn kém.

Hai là dữ liệu và quyền riêng tư. AI cần nhiều dữ liệu, trong đó có thông tin cá nhân nhạy cảm như hồ sơ bệnh án, hình ảnh khuôn mặt. Đáng chú ý, nước ta đã có Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân, có hiệu lực từ đầu năm 2026 - đặt ra hành lang pháp lý rõ ràng. Nguyên tắc nền tảng là bảo vệ sự riêng tư ngay từ khi thiết kế hệ thống: chỉ thu thập dữ liệu thật sự cần thiết, mã hóa hoặc ẩn danh khi có thể, và minh bạch với người dân về việc dữ liệu của họ được dùng ra sao.

Minh họa: Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân - Luật số 91/2025/QH15, có hiệu lực từ 01/01/2026 (thay thế Nghị định 13/2023/NĐ-CP).

Ba là độ tin cậy và sự thiên lệch. AI học từ dữ liệu, nên nếu dữ liệu trong quá khứ đã thiên lệch thì kết quả có thể thiếu công bằng - ví dụ một công cụ AI tuyển dụng có thể vô tình thiên vị nếu dữ liệu cũ thiên lệch. Vì vậy phải có con người kiểm soát để bảo đảm AI cho kết quả khách quan.

Bốn là con người và nhân lực. Cán bộ cần được đào tạo kỹ năng số để dùng AI; đồng thời một số người có thể lo ngại bị máy thay thế - nên cần kế hoạch đào tạo lại và bố trí công việc phù hợp.

CHÌA KHÓA NẰM Ở CON NGƯỜI

Thưa Anh/Chị, nhìn lại cả bức tranh, ta thấy một điều: lợi ích của AI rất lớn, thách thức cũng có thật, và chìa khóa để cân bằng hai mặt ấy nằm ở chính con người.

Công nghệ dù mạnh đến đâu cũng chỉ là công cụ. Một giải pháp AI tốt cần đi cùng con người biết sử dụng đúng cách, một hành lang pháp lý bảo vệ người dân, và tinh thần trách nhiệm của mỗi cán bộ. Khi triển khai AI, điều quan trọng không phải là chạy theo công nghệ cho kịp xu hướng, mà là đặt lợi ích và sự an toàn của người dân lên trên hết - thu thập dữ liệu có chừng mực, minh bạch, và luôn có con người giám sát ở những khâu quan trọng.

Đó cũng là tinh thần xuyên suốt cả chuyên đề này: AI là người trợ lý mạnh mẽ, còn người làm chủ, người chịu trách nhiệm cuối cùng, vẫn luôn là chúng ta.

HƯỚNG TỚI MỘT NỀN CÔNG VỤ THÔNG MINH VÀ NHÂN VĂN

Như vậy, trong bài học hôm nay, chúng ta đã cùng nhìn một bức tranh cân bằng về AI trong lĩnh vực công: những ứng dụng tiêu biểu trong y tế, giáo dục, giao thông, nông nghiệp; ba lợi ích cốt lõi là nâng chất lượng dịch vụ, tiết kiệm nguồn lực, minh bạch kịp thời; cùng bốn nhóm thách thức về hạ tầng, dữ liệu và quyền riêng tư, sự thiên lệch, và nhân lực.

Tôi mong rằng, với cái nhìn cân bằng ấy, mỗi Anh/Chị sẽ vừa mạnh dạn đón nhận AI như một cơ hội lớn, vừa tỉnh táo trước những thách thức - để cùng nhau xây dựng một nền công vụ vừa thông minh, vừa nhân văn, lấy người dân làm trung tâm.

Bài học này khép lại phần lớn chuyên đề về AI. Ở bài tiếp theo, chúng ta sẽ cùng nhau hệ thống và đúc kết lại những kỹ năng số cốt lõi về AI mà mỗi cán bộ cần trang bị. Xin chân thành cảm ơn và hẹn gặp lại Quý Anh/Chị!

CÂU HỎI TRẮC NGHIỆM

Phần kiểm tra kiến thức

Câu 1. Đâu KHÔNG phải là một lợi ích của AI đối với dịch vụ công?

A. Tự động hóa giúp xử lý khối lượng công việc lớn nhanh hơn, giảm thời gian chờ cho người dân.

B. Giúp ra quyết định dựa trên phân tích dữ liệu khách quan hơn là cảm tính.

C. Bảo đảm 100% không bao giờ có sai sót hay bất công, nên không cần con người giám sát nữa.

D. Cá nhân hóa dịch vụ (giáo dục, y tế) phù hợp với nhu cầu của từng người dân.

→ Đáp án: AI vẫn có thể sai và thiên lệch, nên luôn cần con người giám sát; AI không bảo đảm tuyệt đối không sai sót.

Câu 2. Đâu là một thách thức quan trọng khi triển khai AI trong cơ quan nhà nước?

A. Chi phí ban đầu cao, đòi hỏi hạ tầng công nghệ và dữ liệu được đầu tư đồng bộ.

B. AI tự đề ra được mọi chính sách, nên vai trò của con người trở nên không cần thiết.

C. AI hoàn toàn miễn phí và dễ triển khai, áp dụng ngay không cần đào tạo hay quy định.

D. Không có nguy cơ gì về dữ liệu vì AI không dùng dữ liệu cá nhân.

→ Đáp án: Hạ tầng và chi phí là một trong các thách thức lớn; giải pháp là làm từng bước và tận dụng dịch vụ đám mây, đối tác.

Câu 3. “Sự thiên lệch” (bias) của AI trong lĩnh vực công nên được hiểu như thế nào?

A. AI luôn khách quan tuyệt đối nên không bao giờ thiên lệch.

B. Nếu dữ liệu huấn luyện đã thiên lệch thì kết quả của AI có thể thiếu công bằng, nên cần con người kiểm soát.

C. Thiên lệch chỉ xảy ra do lỗi của người dùng, không liên quan đến dữ liệu.

D. Thiên lệch là điều không thể nhận biết và không thể khắc phục.

→ Đáp án: AI học từ dữ liệu; dữ liệu thiên lệch dẫn tới kết quả thiếu công bằng, do đó cần con người kiểm soát để bảo đảm khách quan.

Phần tình huống công vụ

Câu 4. Cơ quan của anh A muốn triển khai một hệ thống AI có sử dụng dữ liệu cá nhân của người dân. Cách làm đúng đắn nhất là:

A. Thu thập càng nhiều dữ liệu càng tốt để AI chạy chính xác, không cần báo cho người dân.

B. Chỉ thu thập dữ liệu thật sự cần thiết, bảo mật và minh bạch với người dân, tuân thủ quy định pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân.

C. Dùng mọi dữ liệu sẵn có mà không cần quan tâm đến quyền riêng tư.

D. Công khai toàn bộ dữ liệu cá nhân để bảo đảm minh bạch.

→ Đáp án: Nguyên tắc là bảo vệ riêng tư từ khâu thiết kế: thu thập tối thiểu, bảo mật, minh bạch và tuân thủ Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Câu 5. Một cán bộ lo lắng: “AI sẽ khiến nhiều người mất việc”. Cách nhìn cân bằng và phù hợp nhất là:

A. Đúng hoàn toàn, nên phản đối việc đưa AI vào cơ quan.

B. AI có thể thay đổi một số công việc, nhưng nếu có kế hoạch đào tạo lại kỹ năng và bố trí phù hợp, con người sẽ chuyển sang những việc giá trị hơn mà AI không làm được.

C. Không cần quan tâm, cứ để tự nhiên muốn ra sao thì ra.

D. AI sẽ thay thế hoàn toàn con người, nên không cần đào tạo gì thêm.

→ Đáp án: Thách thức về nhân lực có thể giải quyết bằng đào tạo lại và bố trí công việc phù hợp; con người tập trung vào việc cần tư duy, đồng cảm.

Bài 9

 QUY TRÌNH SỬ DỤNG AI AN TOÀN - NGUYÊN TẮC
“DỮ LIỆU NÀO, CÔNG CỤ ĐÓ”

TỪ HIỂU BIẾT ĐẾN BẮT TAY THỰC HÀNH

Suốt chuyên đề vừa qua, chúng ta đã cùng hiểu AI là gì, có những công nghệ nào, ứng dụng ra sao. Nhưng hẳn nhiều Anh/Chị vẫn còn một băn khoăn rất thực tế: “Vậy cụ thể tôi dùng công cụ nào, bắt đầu từ đâu, và làm sao cho an toàn?”

Hôm nay - bài khép lại chuyên đề về AI - tôi xin cùng Quý Anh/Chị chuyển từ hiểu biết sang thực hành. Chúng ta sẽ điểm qua một vài công cụ AI phổ biến, cách dùng và cách “ra đề” cho AI sao cho hiệu quả; rồi sau đó, đi vào điều quan trọng bậc nhất nơi công vụ: quy trình sử dụng AI an toàn, với một nguyên tắc cốt lõi mà tôi mong Anh/Chị khắc ghi - “Dữ liệu nào, công cụ đó”.

ĐIỂM DANH NHỮNG TRỢ LÝ AI PHỔ BIẾN

Trước hết, ta làm quen với vài công cụ AI tạo sinh - tức loại AI tạo ra nội dung mới như văn bản, hình ảnh - thông dụng nhất hiện nay.

Phổ biến nhất là các trợ lý ảo dạng trò chuyện, tiêu biểu như ChatGPT của hãng OpenAI và Gemini của Google. Cả hai đều trò chuyện bằng tiếng Việt rất tự nhiên, mạnh trong việc soạn thảo văn bản, tóm tắt tài liệu, lập dàn ý, trả lời câu hỏi. Riêng Gemini có lợi thế kết nối thông tin mới trên Internet và đọc hiểu được cả tệp PDF, hình ảnh.

Ngoài ra còn nhiều công cụ chuyên biệt khác: có công cụ tạo slide trình bày tự động, có công cụ chuyển file ghi âm cuộc họp thành biên bản, có công cụ thiết kế hình ảnh. Anh/Chị không cần dùng hết - chỉ cần chọn một, hai công cụ hợp với công việc của mình và làm quen dần. Điểm thuận lợi là ta không cần biết lập trình; chỉ cần biết cách trò chuyện cho rõ ràng.

BỐN BƯỚC ĐỂ AI HỖ TRỢ CÔNG VIỆC

Cách bắt đầu rất đơn giản: chỉ cần một trình duyệt web và một tài khoản email là Anh/Chị truy cập được, và đa số đều có bản miễn phí để dùng thử. Sau khi đăng nhập, màn hình hiện một ô để nhập câu hỏi hoặc yêu cầu. Từ đó, tôi gợi ý một quy trình bốn bước dễ nhớ.

Bước một - xác định rõ mình cần gì. Ví dụ: “tóm tắt báo cáo mười trang thành một trang”, hay “lập dàn ý cho bài phát biểu”. Mục tiêu càng rõ, kết quả càng trúng.

Bước hai - nhập yêu cầu bằng tiếng Việt thông thường, như đang nhờ một người trợ lý thật.

Bước ba - đọc kết quả và tinh chỉnh. Chưa ưng thì nói thêm: “viết ngắn gọn hơn”, “diễn đạt theo văn phong hành chính”.

Bước bốn - kiểm tra và hoàn thiện. Đọc lại, rà soát, chỉnh sửa trước khi dùng chính thức, tuyệt đối không sao chép nguyên si.

NGHỆ THUẬT “RA ĐỀ” CHO AI

Anh/Chị có để ý không: cùng một công cụ, người hỏi khéo thì nhận được kết quả hay hơn hẳn. Bí quyết nằm ở cách “ra đề” cho AI - mà giới chuyên môn gọi là câu lệnh, hay “prompt”. Hãy hình dung AI như một người trợ lý mới: rất giỏi nhưng chưa hiểu ý ta, nên giao việc càng rõ thì họ làm càng đúng.

Một câu lệnh tốt thường có ba phần: giao vai trò cho AI (“Bạn hãy đóng vai một chuyên viên hành chính”); nêu rõ nhiệm vụ (“soạn giúp tôi một thông báo mời họp về chuyển đổi số”); và giới hạn phong cách, độ dài (“văn phong trang trọng, đúng thể thức, khoảng 150 chữ”).

Anh/Chị cứ ghi nhớ công thức đơn giản: vai trò - nhiệm vụ - phong cách. Câu lệnh càng chi tiết, kết quả càng sát ý mình. Đến đây, Anh/Chị đã có đủ hành trang để dùng AI. Nhưng dùng được là một chuyện, dùng an toàn nơi công vụ lại là chuyện hệ trọng hơn - và đó là phần tôi muốn Anh/Chị lưu tâm nhất.

MỘT NGUYÊN TẮC VÀNG: DỮ LIỆU NÀO, CÔNG CỤ ĐÓ

Thưa Quý Anh/Chị, công cụ AI công cộng trên Internet rất tiện, nhưng có một điều cốt yếu: khi ta nhập thông tin vào đó, dữ liệu ấy đã rời khỏi tầm kiểm soát của cơ quan và có thể được hệ thống bên ngoài lưu lại. Với cán bộ, công chức, viên chức, đây là ranh giới không được phép lơ là.

Vì vậy, tôi xin gửi Anh/Chị một nguyên tắc vàng, rất dễ nhớ: “Dữ liệu nào, công cụ đó”. Nghĩa là, tùy tính chất của dữ liệu mà ta chọn nơi xử lý cho phù hợp.

Hãy hình dung như việc phân loại tài liệu trước khi mang ra khỏi cơ quan. Với thông tin đã công khai - như nội dung đã đăng trên cổng thông tin, văn bản đã ban hành công khai - Anh/Chị có thể yên tâm dùng công cụ AI công cộng để hỗ trợ. Nhưng với thông tin mật, tài liệu nội bộ chưa công bố, hay thông tin cá nhân của người dân, thì tuyệt đối không được nhập vào các công cụ AI công cộng. Loại dữ liệu này chỉ được xử lý trên những công cụ, hệ thống do cơ quan cho phép.

QUY TRÌNH NGẮN ĐỂ DÙNG AI AN TOÀN

Từ nguyên tắc ấy, tôi xin gợi ý một quy trình ngắn, dễ áp dụng mỗi khi định dùng AI cho công việc.

Trước khi nhập, hãy dừng lại một nhịp và tự hỏi: “Thông tin này đã công khai chưa? Có chứa bí mật hay thông tin cá nhân của ai không?” Nếu có, thì dừng lại, hoặc chỉ dùng công cụ được cơ quan cho phép.

Một bước rất hữu ích là ẩn danh dữ liệu trước khi dùng. Tức là nếu chỉ cần AI hỗ trợ về cách diễn đạt, bố cục, thì hãy bỏ đi hoặc thay thế những chi tiết nhận dạng - như tên người, số căn cước, địa chỉ, số điện thoại - trước khi nhập. Ví dụ, thay vì nhập tên thật của một công dân, ta thay bằng “Ông A”, “Bà B”. Như vậy vẫn nhờ được AI giúp, mà thông tin riêng tư của người dân vẫn được bảo vệ.

Sau khi dùng, nhớ kiểm chứng lại kết quả với nguồn chính thống, và nếu công cụ cho phép, hãy đăng xuất, xóa lịch sử trò chuyện. Ba việc nhỏ ấy - hỏi trước khi nhập, ẩn danh khi cần, kiểm tra sau khi dùng - sẽ giúp Anh/Chị vừa tận dụng được AI, vừa giữ trọn kỷ luật bảo mật công vụ.

DÙNG AI THÔNG MINH VÀ AN TOÀN

Như vậy, bài học hôm nay đã trang bị cho Anh/Chị hành trang thực hành: biết một vài công cụ AI phổ biến; nắm quy trình bốn bước để dùng và công thức ra đề “vai trò - nhiệm vụ - phong cách”; và đặc biệt, ghi nhớ nguyên tắc vàng “Dữ liệu nào, công cụ đó” cùng thói quen ẩn danh dữ liệu trước khi nhập.

Đến đây, chúng ta đã khép lại trọn vẹn chuyên đề về AI. Tôi mong Anh/Chị không chỉ dừng ở việc xem, mà hãy mở thử một công cụ AI, chọn một việc nhỏ đã công khai để thực hành - và luôn nhớ lằn ranh an toàn với dữ liệu. Dùng AI thông minh là giỏi, nhưng dùng AI vừa thông minh vừa an toàn mới là người cán bộ số bản lĩnh trong thời đại mới.

Cảm ơn Quý Anh/Chị đã đồng hành suốt chuyên đề. Ở những chuyên đề tiếp theo, chúng ta sẽ cùng khám phá thêm nhiều kỹ năng số thiết thực khác. Xin chân thành cảm ơn và hẹn gặp lại Quý Anh/Chị!

CÂU HỎI TRẮC NGHIỆM

Phần kiểm tra kiến thức

Câu 1. “AI tạo sinh” (Generative AI) như ChatGPT, Gemini có đặc điểm gì?

A. Chỉ tra cứu và sao chép y nguyên thông tin có sẵn trên mạng.

B. Có khả năng tạo ra nội dung mới (văn bản, hình ảnh...) và trò chuyện bằng ngôn ngữ tự nhiên dựa trên dữ liệu đã học.

C. Là một phần mềm kế toán chuyên dụng.

D. Chỉ hoạt động được khi người dùng biết lập trình.

→ Đáp án: AI tạo sinh tạo nội dung mới và đối thoại bằng ngôn ngữ tự nhiên; người dùng không cần biết lập trình.

Câu 2. Một câu lệnh (prompt) tốt thường gồm ba phần nào?

A. Tên người dùng - ngày tháng - chữ ký.

B. Giao vai trò - nêu rõ nhiệm vụ - giới hạn phong cách, độ dài.

C. Lời chào - lời cảm ơn - lời chúc.

D. Mật khẩu - tài khoản - đường link.

→ Đáp án: Công thức “vai trò - nhiệm vụ - phong cách” giúp AI hiểu rõ yêu cầu và cho kết quả sát ý hơn.

Câu 3. Nguyên tắc “Dữ liệu nào, công cụ đó” khi sử dụng AI trong công vụ nghĩa là gì?

A. Dữ liệu nào cũng có thể nhập vào bất kỳ công cụ AI nào cho tiện.

B. Tùy tính chất dữ liệu mà chọn nơi xử lý phù hợp: thông tin công khai có thể dùng AI công cộng, còn dữ liệu mật, nội bộ, thông tin cá nhân thì chỉ xử lý trên công cụ được cơ quan cho phép.

C. Chỉ dùng một công cụ AI duy nhất cho mọi loại dữ liệu.

D. Công cụ nào miễn phí thì nhập dữ liệu nào cũng được.

→ Đáp án: Nguyên tắc này yêu cầu phân loại dữ liệu trước khi chọn công cụ; dữ liệu nhạy cảm tuyệt đối không đưa lên AI công cộng.

Phần tình huống công vụ

Câu 4. Chị A cần nhờ một công cụ AI công cộng giúp diễn đạt lại một văn bản có chứa tên và số căn cước của một công dân. Cách làm đúng nhất là:

A. Nhập nguyên văn cả tên và số căn cước để AI xử lý cho chính xác.

B. Ẩn danh trước khi nhập - bỏ hoặc thay tên thật bằng “Ông A”, che số căn cước - rồi mới nhờ AI hỗ trợ phần diễn đạt.

C. Nhập đầy đủ nhưng xóa lịch sử trò chuyện sau khi xong là an toàn.

D. Nhờ người khác nhập hộ để tránh trách nhiệm.

→ Đáp án: Cần ẩn danh, loại bỏ thông tin nhận dạng của người dân trước khi dùng công cụ AI công cộng; không nhập dữ liệu cá nhân nguyên gốc.

Câu 5. Trước khi nhập một nội dung vào công cụ AI công cộng, câu hỏi quan trọng nhất mà cán bộ nên tự đặt ra là gì?

A. “Công cụ này có giao diện đẹp không?”

B. “Thông tin này đã công khai chưa, có chứa bí mật hay thông tin cá nhân của ai không?” - nếu có thì dừng lại hoặc chỉ dùng công cụ được cơ quan cho phép.

C. “Công cụ này có nhiều người dùng không?”

D. “Mình có thể dùng xong trước giờ nghỉ trưa không?”

→ Đáp án: Luôn rà soát tính chất dữ liệu trước khi nhập; dữ liệu mật, nội bộ, cá nhân không được đưa lên công cụ AI công cộng.

CHUYÊN ĐỀ 4

SỬ DỤNG THIẾT BỊ SỐ

Bài 1

 KẾT NỐI THIẾT BỊ VÀ INTERNET AN TOÀN MỌI LÚC, MỌI NƠI

MỘT BÁO CÁO GẤP VÀ MỘT MẠNG WI-FI LẠ

Tôi xin bắt đầu bằng một tình huống mà rất nhiều người trong chúng ta từng gặp. Anh/Chị đang đi công tác ở cơ sở, hoặc ngồi chờ ở sân bay, thì điện thoại reo: "cần gửi gấp báo cáo trong mười lăm phút nữa". Sóng 4G thì chập chờn, laptop thì chưa có mạng. Ngay lúc đó, màn hình hiện lên một loạt Wi-Fi miễn phí đang chờ kết nối.

Trong khoảnh khắc vội vàng ấy, chỉ một cú chạm vào nhầm một mạng lạ, toàn bộ email, tài khoản công vụ, tài liệu của cơ quan có thể âm thầm lọt ra ngoài. Vậy phải kết nối thế nào để vừa kịp xử lý công việc, vừa giữ an toàn cho dữ liệu? Đó chính là câu chuyện của bài học hôm nay.

MỖI LẦN KẾT NỐI LÀ MỘT LẦN BẮC CÂY CẦU

Thưa Quý Anh/Chị, tôi muốn chúng ta cùng hình dung thế này. Mỗi lần thiết bị của Anh/Chị kết nối vào một mạng Internet, cũng giống như bắc một cây cầu để đưa dữ liệu của mình sang bờ bên kia. Nếu dùng cây cầu chắc chắn do chính mình dựng thì hàng hóa qua sông an toàn. Còn nếu vô tình bước lên một cây cầu lạ được ai đó đã giăng sẵn, thì mọi thứ chúng ta mang theo - như giấy tờ, dữ liệu, thông tin - đều có thể rơi mất giữa dòng mà không hề hay biết.

Vì vậy, trước mỗi lần kết nối, Anh/Chị hãy nhớ qua ba bước: chọn đúng cây cầu, đi vững trên cầu, và mang theo một chiếc cầu phao dự phòng. Chúng ta sẽ đi lần lượt từng bước ngay sau đây.

BƯỚC THỨ NHẤT: CHỌN ĐÚNG CÂY CẦU WIFI

Bước đầu tiên, cũng là bước quan trọng nhất: xác thực mạng rồi mới kết nối.

Khi thấy một danh sách Wi-Fi, Anh/Chị đừng vội chạm vào cái nào sóng khỏe nhất. Hãy kiểm tra kỹ tên mạng. Mạng chính thức của một cơ quan, một khách sạn hay quán cà phê thường có mật khẩu do nhân viên tại chỗ cung cấp. Kẻ gian rất hay dựng một mạng giả có tên gần giống, chỉ thêm hoặc bớt một ký tự, để dụ chúng ta kết nối. Nếu thấy một tên mạng na ná nhưng hơi khác lạ, hãy dừng lại và hỏi lại người phụ trách, tuyệt đối không tự đoán rồi kết nối.

Và một nguyên tắc xin Anh/Chị hết sức lưu ý: trên mạng Wi-Fi công cộng, tuyệt đối không đăng nhập email công vụ, không mở tài liệu nội bộ, không thực hiện giao dịch quan trọng. Mạng công cộng tiện thật, nhưng nó giống như một cây cầu mà ai cũng có thể bước lên - không phải chỗ để mang theo tài liệu mật.

Minh họa: Hai dòng tên Wi-Fi gần giống nhau: một dòng khoanh xanh "mạng thật", một dòng khoanh đỏ "mạng giả mạo".

BƯỚC THỨ HAI: ĐI VỮNG TRÊN CÂY CẦU

Khi đã chọn đúng cây cầu, chúng ta cần đi sao cho vững để đường truyền luôn được bảo vệ.

Thứ nhất, với mạng Wi-Fi của chính Anh/Chị - ở cơ quan hay ở nhà - hãy đặt mật khẩu mạnh cho bộ phát, bật chuẩn mã hóa WPA2 hoặc WPA3, và đừng bao giờ để nguyên mật khẩu mặc định của nhà sản xuất. Đây là tấm khóa an toàn đầu tiên cho cây cầu của riêng mình.

Thứ hai, khi buộc phải dùng mạng bên ngoài để xử lý việc quan trọng, giải pháp an toàn hơn cả là dùng mạng riêng ảo - VPN của cơ quan. VPN giống như một làn đường riêng có mái che nối thẳng từ thiết bị của Anh/Chị về cơ quan: dữ liệu đi trong đó được mã hóa, người ngoài có nhìn thấy cũng không đọc được.

Thứ ba, khi truy cập một trang web, hãy để ý biểu tượng ổ khóa và chữ "https" ở đầu địa chỉ - dấu hiệu đường truyền đã được mã hóa. Nhưng xin lưu ý: có ổ khóa chưa chắc đã là trang thật. Anh/Chị vẫn cần đọc kỹ địa chỉ trang, cảnh giác với những tên miền sai chính tả hay lạ mắt.

BƯỚC THỨ BA: MANG THEO MỘT CHIẾC CẦU PHAO

Trở lại tình huống đầu bài: báo cáo gấp, mà mạng công cộng thì không an toàn. Lúc này, chiếc cầu phao dự phòng chính là chiếc điện thoại của Anh/Chị.

Thay vì bước lên cây cầu lạ, hãy bật tính năng điểm phát sóng di động - hotspot ngay trên điện thoại, rồi cho laptop kết nối vào đó qua mạng 4G/5G của mình. Cách này giúp Anh/Chị tự bắc một cây cầu của riêng mình, do chính mình kiểm soát, không phải đi chung với người lạ. Anh/Chị nhớ đặt cho hotspot một mật khẩu đủ mạnh và tắt nó đi ngay sau khi dùng xong, để tiết kiệm pin và tránh người khác bắt sóng "đi nhờ".

Như vậy, ngay cả khi ở sân bay hay quán cà phê, Anh/Chị vẫn có thể gửi báo cáo đúng hạn mà không phải đánh đổi sự an toàn của dữ liệu cơ quan.

BẮC ĐÚNG CÂY CẦU MỖI LẦN KẾT NỐI

Như vậy, trong bài học hôm nay, chúng ta đã cùng đi qua ba bước để mỗi lần kết nối Internet đều an toàn: chọn đúng cây cầu - tức là kiểm tra kỹ tên mạng, không dùng Wi-Fi lạ; đi vững trên cầu - tức là dùng mật khẩu mạnh, WPA2/WPA3, VPN khi cần và để ý ổ khóa "https"; và mang theo cầu phao dự phòng - đó là phát hotspot từ điện thoại để tự chủ kết nối.

Mấu chốt không nằm ở công nghệ phức tạp, mà ở một thói quen cẩn trọng mỗi ngày - bởi trong an toàn thông tin, mắt xích yếu nhất thường lại chính là sự chủ quan của con người. Anh/Chị hãy tập thói quen bắc đúng cây cầu trước mỗi lần kết nối, để đi đến đâu trong không gian mạng cũng an toàn.

Ở Bài 2 tiếp theo, chúng ta sẽ cùng khám phá cách biến chiếc điện thoại thông minh thành một trợ thủ đắc lực thực sự cho công việc. Xin kính chào và hẹn gặp lại Quý Anh/Chị!

CÂU HỎI TRẮC NGHIỆM

Phần kiểm tra kiến thức

Câu 1. Khi nhìn thấy một danh sách Wi-Fi ở nơi công cộng, việc đầu tiên nên làm là gì?

A. Chọn ngay mạng có sóng khỏe nhất để kết nối cho nhanh.